Manastir Tronoša

Gde leži manastir Tronoša i kako su povezani porta, potoci i staza iz Tršića

Manastir Tronoša smešten je u tihoj, gustom listopadnom šumom obrasloj udolini na severozapadnim ograncima Boranje i Jagodnje, na mestu gde se tri bistra šumska izvorišna kraka — po kojima lokalna etimologija često tumači i samo ime Tronoša („tri noše” ili tri vodena toka) — spajaju u Tronošku rečicu, levu pritoku Korenite u slivu reke Jadar. Takav skriveni položaj u brdskom pojasu omogućavao je manastiru da u vekovima stranih uprava bude sklonjen sa glavnih vojnih drumova uz Drinu, a ipak dovoljno blizu selima Jadra i Rađevine čiji su ga žitelji podizali, obnavljali i pohodili.

Drumski prilaz iz središta Loznice vodi regionalnim pravcem prema Valjevu preko Klupaca i Runjana, sa skretanjem kroz Tršić ili preko Voćnjaka i Korenite do same manastirske porte. Za pešake i planinare naročitu vrednost ima obeležena šumska staza „Vukove bogaze”, duga oko četiri i po kilometra, koja sa otvorenog Saborišta u Tršiću prelazi šumovitu kosu i spušta se pravo pred ulazni kompleks manastira — istim onim prečicama kojima su krajem osamnaestog veka đaci i seljaci prelazili iz doline Žeravije u dolinu Tronoške reke. Čitav ovaj prostor od 2019. godine zaštićen je uredbom Vlade Republike Srbije kao Predeo izuzetnih odlika Kulturni predeo Tršić–Tronoša.

Prostorna kompozicija manastira razvija se postepeno duž dna doline i deli u dve jasno uočljive celine. Prva je predulazna zavetna zona uz kameni mostić i potok, oko sto pedeset do dvesta metara pre glavne kapije, gde putnika dočekuju česma Devet Jugovića i kapela Svetog Pantelejmona. Druga celina je ograđena manastirska porta sa sabornim hramom Vavedenja Presvete Bogorodice u središtu, izdvojenim zvonikom, uređenim travnjakom, monaškim konacima, trpezarijom i spomen-zbirkom posvećenom ranom školovanju Vuka Karadžića.

Kralj Dragutin u narodnom predanju i obnova iz 1559. u pisanim izvorima

Pitanje prvobitnog postanka Tronoše u srpskoj kulturnoj istoriji zahteva pažljivo razdvajanje usmenog i letopisnog predanja od neposrednih pisanih svedočanstava. Prema kazivanju zabeleženom krajem osamnaestog veka u Tronoškom rodoslovu, podizanje manastira vezuje se za kralja Stefana Dragutina Nemanjića, koji je nakon abdikacije u Deževu (1282) upravljao prostranom severnom oblašću poznatom kao Sremska zemlja, uključujući Mačvu, Jadar, Usoru i Soli. Predanje kaže da je kralj Dragutin započeo gradnju manastira kao svoju zadužbinu, ali ga je smrt pretekla, pa je crkvu oko 1317. godine dovršila i osveštala njegova supruga, kraljica Katalina Arpadović, kći ugarskog kralja Stefana V.

Iako se istorijska vlast kralja Dragutina nad donjim Podrinjem i Jadrom u potpunosti poklapa sa geografskim okvirom ovog predanja, osnivačka povelja iz četrnaestog veka nije sačuvana, niti su arheološka ispitivanja do kraja razrešila izgled eventualnog najstarijeg srednjovekovnog hrama. Prvi čvrsti, nepobitni pisani i epigrafski izvori potiču iz 1559. godine — svega dve godine nakon što je 1557. zaslugom patrijarha Makarija Sokolovića obnovljena Pećka patrijaršija i pokrenut veliki talas obnove pravoslavnih bogomolja širom Podrinja, od Rače do Tamnave i Jadra.

Prema zapisu iz 1559. godine, hram Vavedenja Presvete Bogorodice na starom crkvištu u Tronoši podigli su, odnosno iz temelja obnovili, braća Jovan i Teodor iz okoline, uz trud igumana Arsenija i jeromonaha Pajsija. Već u drugoj polovini šesnaestog i tokom sedamnaestog veka Tronoša deluje kao ugledno prepisivačko središte u kome nastaju bogoslužbeni rukopisi za parohijske crkve s obe strane Drine. Kraj sedamnaestog veka doneo je, međutim, teška stradanja: manastir je oštećen u snažnom zemljotresu i opustošen tokom austro-turskih ratova, pa je crkva decenijama stajala bez krova sve do obnove u prvim decenijama osamnaestog stoleća.

Arhitektonski sklop crkve Vavedenja Presvete Bogorodice i ikonostas iz 1834. godine

Manastirska crkva posvećena prazniku Vavedenja Presvete Bogorodice pripada grupi jednobrodnih zasvedenih građevina oslonjenih na tradiciju raške graditeljske škole, kakve su u šesnaestom i devetnaestom veku građene u zapadnoj Srbiji. Izdužena osnova hrama počinje pripratom na zapadu, nastavlja se središnjim naosom sa pevničkim prostorima i završava polukružnom oltarskom apsidom na istoku, dok se nad središnjim travejem uzdiže osmostrana kupola oslonjena na pilastre i prislonjene lukove. Spoljašnjost je zidana lomljenim i pritesanim kamenom, sa svedenim, mirnim fasadnim površinama i profilisanim krovnim vencem koji se uklapa u šumsko okruženje kotline.

Prepoznatljivi graditeljski lik hram je u velikoj meri dobio u velikoj obnovi 1834. godine, u doba kneza Miloša Obrenovića i konačnog pripajanja Jadra i Rađevine autonomnoj Kneževini Srbiji (1833). Pošto su osmanske jedinice palile manastir u Prvom i Drugom srpskom ustanku — pri čemu su kaluđeri i ustanici iz porte pružali otpor braneći jadarska sela — hram je 1834. ponovo presveden, pokriven i živopisan.

Posebnu umetničku vrednost u unutrašnjosti crkve ima ikonostas iz 1834. godine, delo poznatog ohridsko-šabačkog zografa Nikole Jankovića, čije ikone spajaju poznovizantijsku ikonopisnu shemu sa prvim nagoveštajima građanskog baroknog ukusa u tek oslobođenom Podrinju, dok je zidno slikarstvo obnavljano i 1866. godine rukom Živka Pavlovića iz Požarevca. Nakon što je u kaznenoj ekspediciji u oktobru 1941. godine nemačka vojska zapalila manastirske konake i oštetila crkvu i zbirku rukopisa, stručna konzervacija hrama sprovedena je uoči stogodišnjice Vukove smrti (1964) i dvestagodišnjice njegovog rođenja (1987). Zbog izuzetnih kulturno-istorijskih svojstava, manastir Tronoša utvrđen je 1966. za kulturno dobro, a 1979. kategorisan kao spomenik kulture od velikog značaja pod oznakom SK 363.

Arhimandrit Stefan Jovanović, Tronoški letopis (1791) i Vukov nauk (1797)

Zlatno doba prosvetne i narodne uloge Tronoše pada u osamnaesti vek. Najpre je iguman Metodije početkom dvadesetih godina osamnaestog veka okupio bratstvo, uredio izvor pred portom i obnovio bogoslužbeni život, a krajem stoleća na čelo obitelji staje znameniti arhimandrit Stefan Jovanović, rodom iz gornjojadarskog sela Tekeriša. Pod njegovim staranjem u manastiru je 1791. godine jeromonah Josif Tronošac prepisao i uobličio čuveni Tronoški letopis (Tronoški rodoslov) — jedno od najznačajnijih dela srpske istoriografije i letopisne proze osamnaestog veka, u kojem se prepliću srednjovekovna žitijna tradicija, povest Kosovskog boja i dragoceni zapisi o prilikama u Podrinju u vreme Kočine krajine.

Upravo kod arhimandrita Stefana Jovanovića u Tronošu je 1797. godine otac doveo desetogodišnjeg Vuka Stefanovića Karadžića iz susednog Tršića, kako bi u manastiru produžio početno učenje slova započeto kod rođaka Jevte Savića Čotrića. U svojim kasnijim sećanjima Vuk je slikovito opisao kako je u Tronoši više morao da čuva manastirske koze po okolnim brdima i plevi luk nego što je stizao da iz časlovca i psaltira napreduje u nauci, pa ga je otac vratio u Tršić; ipak, susret sa staroslovenskim rukopisima, manastirskom pisarnicom i narodnim predanjem ostavio je dubok pečat na budućeg reformatora srpskog jezika.

Sudbina samog arhimandrita Stefana neraskidivo je vezana za narod Jadra. Kada je 1799. godine čitav kraj pogodila teška glad nakon nerodne godine i ratnih nameta, Stefan Jovanović nije želeo da napusti pastvu već je prešao Drinu i otišao u Zvornik da od tamošnjeg paše i kapetana izmoli kukuruz iz državnih magaza za izgladnele porodice. Zbog ugleda koji je uživao u narodu i ranijih veza sa frajkorima u Kočinoj krajini, u Zvorniku je otrovan; njegovo telo preneto je u Tronošu i sahranjeno uz južni spoljni zid oltara, a Srpska pravoslavna crkva kanonizovala ga je kao Prepodobnog Stefana Tronoškog.

U spomen na prosvetnu ulogu manastira, u obnovljenom konaku uređena je stalna muzejska postavka Muzej Vukovog ranog školovanja, pod stručnim nadzorom Muzeja Jadra i Centra za kulturu „Vuk Karadžić” iz Loznice. U njoj su prikazani ambijent manastirske kelije-učionice s kraja osamnaestog veka, trska i guščija pera, tablice za pisanje, stari bogoslužbeni štampani i rukopisni zbornici, kao i fototipsko izdanje Tronoškog rodoslova čiji se izvorni primerak čuva u Beču.

Kapela Svetog Pantelejmona, česma Devet Jugovića i godišnji obredni krug

Ulazna kapija u duhovni svet Tronoše nalazi se već kod potoka pred manastirom, gde je u kameni potporni zid ugrađena znamenita česma Devet Jugovića sa deset metalnih cevi iz kojih neprekidno teče hladna planinska voda: devet lula poređano je u horizontalni niz za devetoricu braće Jugovića, dok je deseta postavljena iznad njih za starog Jug Bogdana. Epsko predanje pripoveda da su Jug Bogdan i njegovih devet sinova upravo u ovoj šumi zanoćili i napojili konje krećući na Kosovo 1389. godine, ostavivši za sobom izvor kao zadužbinu.

Pisani izvori prate stvarnu graditeljsku brigu o ovom vrelu kroz tri veka: česmu je 1721. godine ozidao iguman Metodije, potom ju je 1894. godine obnovio loznički trgovac Mladen Isaković, dok je u drugoj polovini dvadesetog veka arhimandrit Antonije Đurđević zajedno sa beogradskim protom Aleksandrom Đakovcem podigao neposredno iznad česme kapelu Svetog velikomučenika Pantelejmona. Pročelje česme prema putu ukrašeno je velikom kamenom i mozaičkom kompozicijom sa likovima kosovskih junaka, pa se svaki dolazak u manastir najpre vezuje za predah kraj ove žive vode.

Upravo od česme Devet Jugovića i kapele Svetog Pantelejmona svake godine na Veliki četvrtak polazi svečana litija kojom ratari okolnih jadarskih sela unose u manastirsku crkvu dve goleme voštane ratarske sveće (upisane u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije pod br. 13). Uz Vavedenje i praznik Svetog Stefana Tronoškog, veliki narodni sabori kod manastira održavaju se na Svetog Pantelejmona (9. avgusta) i na Malu Gospojinu u septembru, u danima kada se u susednom Tršiću održava i završna svečanost Vukovog sabora, spajajući obe tačke zaštićenog predela u jedinstven kulturni krug obilaska Jadra.