Zvornik i Mali Zvornik u jednom danu: dve obale tesnaca

Kako organizovati izlet na jednoj ili obe obale zvorničkog tesnaca?

Na mestu gde Drina probija poslednje krečnjačko-peščarske grebene Majevice na zapadu i Boranje na istoku pre izlaska u širu lozničko-semberijsku dolinu, rečno korito se sužava u duboki zvornički tesnac. Ta morfologija stvorila je redak dvojni urbani pejzaž: na levoj obali u Bosni i Hercegovini (entitet Republika Srpska) razvio se stari trgovački i fortifikacijski Zvornik, dok je naspram njega, na uskoj terasi desne obale u Srbiji, u 19. i 20. veku izrastao Mali Zvornik. Samo dva kilometra uzvodno od njihovih centara reku pregrađuje brana podignuta 1955. godine, iza koje se u dužini od 25 kilometara prostire Zvorničko jezero.

Da bi plan obilaska bio potpuno upotrebljiv svakom putniku — bez obzira na to iz koje države kreće i da li želi da prelazi državnu granicu — ruta je podeljena na dva zaokružena, nezavisna modula. Modul A pokriva srpsku, desnu obalu u Opštini Mali Zvornik i u potpunosti funkcioniše kao poludnevni ili jednodnevni izlet unutar Srbije. Modul B pokriva bosanskohercegovačku, levu obalu na teritoriji Grada Zvornika i podjednako stoji kao samostalna celina. Putnici sa važećim putnim ispravama za prelazak državne granice lako spajaju oba modula u isti dan.

Ključna saobraćajna razlika tiče se dva mosta između gradova. U samom centru tesnaca obale povezuje čelični Most kralja Aleksandra I Karađorđevića („Stari most”, izgrađen 1929. godine), koji je zatvoren za motorna vozila i služi isključivo pešacima u skladu sa režimom pograničnog odnosno pešačkog graničnog prelaza koji utvrđuju nadležni organi Srbije i Bosne i Hercegovine. Nasuprot tome, sav putnički automobilski, autobuski i teretni međunarodni saobraćaj prelazi Drinu oko dva kilometra nizvodno, preko drumskog međunarodnog graničnog prelaza Mali Zvornik (Novi most) – Karakaj, što vožnju automobilom između dva gradska središta čini dugom oko 5,5 kilometara.

Modul A (desna obala, Srbija): Mali Zvornik, Podzemni grad, Orlovine i Sakar

Obilazak srpske obale počinje u samom središtu Malog Zvornika (sedišta opštine koja je prema Popisu 2022. godine imala 11.219 stanovnika, odnosno 4.297 u gradskom naselju), na mestu gde se vertikalna krečnjačka litica spušta gotovo do samog kolovoza i rečnog keja. Tu se nalazi ulaz u Podzemni grad Karađorđevića, građen u tajnosti između 1931. i 1934. godine pod šifrovanim nazivom „Kamena devojka” kao predviđeno ratno komandno mesto kralja Aleksandra I Karađorđevića i Vrhovne komande Kraljevine Jugoslavije. Radovi su prekinuti posle atentata u Marselju oktobra 1934. godine, kada je u masivu šuplje stene već bilo probijeno oko 1,5 kilometara hodnika i sedamdeset pet prostorija na površini od oko 5.000 kvadratnih metara.

Šta obuhvata prolazak kroz „Kamenu devojku” i malozvornički kej?

Uređeni i osvetljeni deo podzemnog skloništa vodi posetioce kroz salu za sednice vlade, kraljeve odaje, prostore za gardu, originalni bunar pitke vode i podzemnu kapelu sa oltarskim prostorom, uz stalnu temperaturu u steni od oko 14 do 16 stepeni Celzijusa tokom čitave godine (zbog čega je čak i u najtoplijem letnjem danu poželjna lagana jakna). U neposrednoj blizini, takođe uklesana u stenu pored prilaza Starom mostu, stoji i spomen-crkva posvećena Krstu Časnom, započeta tridesetih godina 20. veka i dovršena u savremeno doba.

Po izlasku na dnevno svetlo šetnja se nastavlja uređenim kejom pored Drine, odakle se iz blizine sagledava rešetkasta čelična konstrukcija Starog mosta (duga oko 150 metara na kamenim rečnim stubovima, svečano otvorena u prisustvu kralja Aleksandra I u januaru 1930. godine, nakon završetka građevinskih radova krajem 1929) i kameniti bedemi Donjeg grada zvorničke tvrđave koji se na suprotnoj obali spuštaju do same vode. Duž ove ravne obalske linije dobro se uočava kako hladna drinska voda nizvodno od hidroelektrane formira šljunkovite brzake, poznate i kao polazna tačka na kojoj su se okupljali čamci prekogranične regate između Zvornika, Malog Zvornika i Loznice, kao i staza ka Žićinoj plaži kod Banje Koviljače.

Arheološki vidikovac Orlovine i vožnja pored brane do Sakara

Posetiocima koji žele kratak šumski uspon na raspolaganju je obeležena pešačka staza koja iznad Malog Zvornika i zone brane izlazi na strmo brdo Orlovine (oko 1,2 kilometra hoda uzbrdo u jednom smeru). Sistematska arheološka istraživanja na ovom platou otkrila su ostatke velikog ranovizantijskog utvrđenja iz 6. veka (doba cara Justinijana I) sa monumentalnom trobrodnom bazilikama i cisternom, kao i mlađe srednjovekovne slojeve, a sa grebena se otvara direktan pogled na pregradno mesto Drine.

Završni korak Modula A obavlja se automobilom ili laganom šetnjom državnim putem IB reda br. 28 uzvodno ka Ljuboviji: nakon dva kilometra prolazi se pored brane Hidroelektrane „Zvornik” (puštene u rad u septembru 1955. godine kao najstarije hidroelektrane na toku Drine, uz poštovanje zabrane zaustavljanja na samom objektu brane) i stiže u priobalno naselje Sakar (oko 4 do 5 km od centra). Ovde se brza planinska reka pretvara u mirno jezersko ogledalo sa uređenom plažom i ribolovnim stazama poznatim po julskoj manifestaciji Somovijada na Drinskom jezeru.

Modul B (leva obala, Bosna i Hercegovina): Zvornik, Đurđev grad i Divič

Na levoj obali Drine, u sastavu Grada Zvornika u Republici Srpskoj, Bosna i Hercegovina (prema Popisu stanovništva u BiH iz 2013. godine gradska celina obuhvatala je 58.856 stanovnika, a samo gradsko naselje Zvornik 11.497 stanovnika), izlet počinje u podužnoj čaršijskoj i građanskoj osi stisnutoj između reke i strmog brega Vratolomca. Kroz Ulicu Svetog Save nižu se zdanja iz osmanskog, austrougarskog i međuratnog perioda, među kojima se izdvaja zgrada Kasine iz 1910. godine (u kojoj su smešteni Narodna biblioteka i Muzejska zbirka sa arheološkim, etnološkim i istorijskim eksponatima Podrinja i Birča), stari hram Rođenja Svetog Jovana Krstitelja iz 1823. godine i gradske džamije u središnjim mahalama, dok se duž reke pruža dugačko gradsko šetalište na kom se u avgustu održava manifestacija Zvorničko ljeto.

Dva načina izlaska na Srednjovjekovnu tvrđavu Đurđev grad

Iznad samog grada dominira Srednjovjekovna tvrđava Đurđev grad (proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine), jedan od najvećih i najsloženijih fortifikacijskih sistema u dolini Drine, građen u tri visinske celine — Donji grad uz samu reku i magistralu, Srednji grad sa velikom okruglom kulom na stenovitom grebenu i Gornji grad sa citadelskim bedemima na koti od oko 407 metara nadmorske visine, koji se u pisanim izvorima pominje od početka 15. veka, u doba srednjovekovne Bosne, despota Đurđa Brankovića, te kasnijih osmanskih i austrougarskih dogradnji.

Do kapije Gornjeg grada vode dva potpuno različita prilaza. Ljubitelji pešačenja polaze iz gradskog jezgra obeleženom Stazom Jerine (kaldrmom, stepenicama i šumskom serpentinom dugom oko 1,8 kilometara u jednom smeru, koja savladava oko 250 metara oštrog uspona za 35 do 50 minuta hoda). Posetioci koji žele da izbegnu strmi uspon izlaze iz centra Zvornika automobilom zaobilaznim asfaltiranim putem preko Srpske Varoši i naselja Kula Grad (oko 6 kilometara vožnje) sve do zaravni neposredno ispred ulaznog bedema Gornjeg grada, odakle se bez napora izlazi na vidikovac sa kog se u jednom pogledu obuhvataju Stari most, Mali Zvornik, hidroelektrana i uklješteno Zvorničko jezero.

Završnica Modula B: poluostrvo Divič u luku Zvorničkog jezera

Po silasku sa tvrđave, vožnja magistralnim putem M-19 ka jugu (pravac Vlasenice i Sarajeva) već nakon 3,5 kilometra od centra Zvornika dovodi do skretanja za naselje Divič. Smešteno na zaobljenom poluostrvu koje duboko zalazi u Zvorničko jezero tačno naspram malozvorničkog Sakara, selo Divič pruža mirnu kružnu šetnju neposredno uz jezersku obalu, sa pogledom na strme zelene padine koje zatvaraju akumulaciju i pregradnu liniju HE „Zvornik” na severu.

Kako spojiti obe obale u jedan dan i koje su kraće varijante?

Ako raspolažete celim danom i prelazite granicu putničkim automobilom, najpregledniji redosled jeste da jutro započnete na levoj obali u Zvorniku usponom na Đurđev grad dok su padine okrenute istoku prijatno osvetljene, spustite se do centra Zvornika i obiđete poluostrvo Divič, a zatim se vratite kroz grad severno do graničnog prelaza Karakaj – Novi most i pređete u Srbiju. Popodnevni deo dana tada ostaje za prijatnu svežinu Podzemnog grada Karađorđevića u Malom Zvorniku, šetnju kejom do Starog mosta i završni odmor uz obalu jezera u Sakaru.

U varijanti sa minimumom pešačenja izostavlja se uspon na Orlovine u Srbiji, a na Đurđev grad u Bosni i Hercegovini izlazi se isključivo automobilom preko Kula Grada, čime se ukupno hodanje tokom celog dana svodi na ravne obalske kejeve, hodnike Podzemnog grada i kratku šetnju po ravnom platou gornje tvrđave. Putnici koji nastavljaju duž Zvorničkog jezera uzvodno desnom obalom prema Velikoj Reci i Culini, ili levom obalom prema Drinjači (gde se reka Drinjača uliva u akumulaciju), dobijaju još petnaestak kilometara slikovite jezerske magistrale usečene u stene, dok oni koji u ovom kraju borave ceo vikend lako povezuju malozvorničku obalu sa planinskim zaleđem Rađevine kroz susedni izlet Krupanj i Mačkov kamen.