Lilanje (paljenje petrovdanskih lila) u Podrinju
Paljenje petrovdanskih lila — u narodu poznato kao lilanje — živopisan je letnji običaj koji se uoči Petrovdana, 11. jula uveče, održava u Jadru, Rađevini, Azbukovici i u naseljima s obe strane srednje i donje Drine. Baklje napravljene od osušene kore divlje trešnje ili breze umetnute u procepljen leskov štap pale se u sumrak na raskršćima, brdima i u crkvenim portama radi zdravlja ukućana i napretka domaćinstva. Običaj je upisan u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije pod rednim brojem 42.
Gde se i kada u Podrinju pale lile i šta potvrđuje upis broj 42 u Nacionalnom registru
Retko koji godišnji običaj u zapadnoj Srbiji i istočnoj Bosni ima tako prepoznatljiv večernji prizor kao lilanje. Svake godine 11. jula u prvi sumrak, uoči hrišćanskog praznika Svetih apostola Petra i Pavla (Petrovdana, 12. jula), na seoskim raskršćima, uzvišenjima, pašnjacima, obalama Drine i u gradskim crkvenim portama zasvetle stotine vatrenih krugova koje deca i mladi vrte iznad glava. Običaj je duboko ukorenjen u Loznici sa čitavim Jadrom (Tršić, Banja Koviljača, Lešnica), u Krupnju i Rađevini, u Malom Zvorniku, Ljuboviji i Azbukovici sve do Bajine Bašte, ali podjednako živo traje i na levoj obali Drine u Bosni i Hercegovini — u Zvorniku, Bratuncu, Srebrenici, Janji i Bijeljini (dok pojedina brdska sela poznaju i srodnu varijantu paljenja lila uoči Ivanjdana, 6. jula).
Zbog izuzetne vitalnosti u svakodnevnom životu porodica i prenošenja znanja sa starijih na decu, element Paljenje petrovdanskih lila (lilanje) upisan je 2017. godine u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije pod rednim brojem 42, na predlog Centra za kulturu „Vuk Karadžić” iz Loznice (Muzej Jadra) uz podršku lokalne zajednice zapadne Srbije.
Kako se pravi prava lila od kore divlje trešnje ili breze i leskovog štapa
U narodnom govoru Jadra i Podrinja reč lila prvenstveno označava tanak, elastičan spoljni sloj kore (pokoricu) divlje trešnje ili mlade breze, pa je sa samog materijala ime prešlo i na baklju i na čitav obred. Iskusni domaćini skidaju trake kore nekoliko dana pre Petrovdana spiralnim zasecanjem samo površinskog sloja, vodeći strogo računa da ne povrede unutrašnju liku i drvo kako bi stablo nastavilo zdravo da raste i obnavlja koru.
Skinute trake suše se nekoliko dana na julskom suncu dok se same ne uviju u čvrste, smolom bogate svitke. Zatim se uzima sirov, prav leskov štap (leska u narodnom verovanju važi za blagosloveno drvo koje štiti od groma) dug oko jednog metra, raseče se po dužini u gornjoj trećini, pa se u taj procep gusto i poprečno ili u spiralu nanižu osušeni svici kore, a vrh štapa čvrsto stegne likom ili tankom žicom kako žar pri okretanju ne bi ispadao.
Izbor drveta blago se menja sa nadmorskom visinom duž sliva Drine: u nižim selima Jadra, Mačve i Semberije najcenjenija je crvenkastosmeđa kora divlje trešnje (trešnjova lila) jer dugo drži žar i pri sagorevanju pušta prijatan voćno-smolasti miris, dok se u višim planinskim selima Rađevine, Jagodnje, Tare i istočne Bosne češće koristi bela brezova kora koja plane za tren oka i daje izuzetno svetao plamen.
| Sastavni deo običaja | Tradicionalno pravilo i oblik | Značenje u lokalnoj kulturi |
|---|---|---|
| Vreme održavanja | 11. jul uveče (uoči Petrovdana, 12. jula) | Bdenje pred veliki letnji praznik na vrhuncu žetvenih radova |
| Prirodni materijali | Osušena kora divlje trešnje ili breze u procepljenom leskovom štapu | Smolasta kora daje svetao, mirisan plamen, a leska simbolizuje zaštitu |
| Učesnici (lilari) | Deca, mladići i devojke uz pratnju starijih ukućana | Međugeneracijsko prenošenje veštine pletenja štapa i obrednih pesama |
| Mesta okupljanja | Seoska raskršća, uzvišenja, obale reka, torovi i crkvene porte | Simbolično osvetljavanje i očišćenje prostora zajednice i domaćinstva |
| Upis u registar Srbije | Nacionalni registar NKNS, redni broj 42 | Zaštita izvornog običaja i prirodnih materijala od improvizacija |
Kako izgleda večernji obred, obilaženje torova i darivanje lilara
Čim padne prvi mrak 11. jula, lilari se okupljaju oko zajedničke vatre naložene na brdu ili raskršću i na njoj pripaljuju vrhove svojih lila. Pošto suva trešnjeva i brezova kora sadrže prirodna etarska ulja i smolu, lila plane jakim, pucketavim i mirisnim plamenom; da se vatra ne bi ugasila i da bi što duže buktala, nosioci je zamahuju u širokim krugovima iznad glave, ispisujući u noći svetleće vatrene prstenove.
U seoskim sredinama Jadra, Rađevine i Azbukovice povorke lilara nekada su redom obilazile domaćinstva, staje i torove sa stokom pevajući kratke blagoslovne stihove: „Lila gori, žito rodi, Bog nam bio u pomoći!” ili „Kuda lile hodile, tuda krave vodile!”. Domaćice su izlazile pred kapiju i darivale decu mladim sirom, kajmakom, uštipcima ili cicvarom, dok su nagoreli leskovi štapovi nakon gašenja zabadani u bašte, povrtnjake, pčelinjake ili pod strehu kuće radi zaštite od letnjeg grada i oluje.
Čuvanje izvornog običaja bez sintetičkih materijala
Etnološke ustanove i crkvene opštine u Podrinju izričito naglašavaju da autentično lilanje podrazumeva isključivo prirodnu koru divlje trešnje ili breze na drvenom štapu. Paljenje automobilskih guma i plastike nema nikakve veze sa narodnom tradicijom, zagađuje prirodu i narušava smisao zaštićenog kulturnog dobra.
Simbolika očišćenja i spoj stare agrarne zaštite sa hrišćanskim predanjem
Etnolozi u običaju paljenja petrovdanskih lila prepoznaju slojevito prožimanje duboke starobalkanske i slovenske simbolike letnjih vatri sa hrišćanskim prazničnim kalendarom. U zemljoradničkom i stočarskom ciklusu sredina jula je doba žetve pšenice i najjačih letnjih nepogoda, pa živa vatra, dim smolaste kore i leskovo drvo imaju apotropejsku ulogu očišćenja prostora, odvraćanja štetočina i čuvanja zdravlja čeljadi i stoke.
U hrišćanskom narodnom tumačenju koje se neguje pri parohijskim hramovima, upaljene lile uoči Petrovdana podsećaju na prve hrišćane i mučeništvo apostola Petra i Pavla u Rimu, kada su progonjeni vernici svojim životima i verom svetleli u tami poput živih buktinja, pa je nekadašnji seoski običaj prirodno našao mesto i u crkvenim portama.
Kako se lilanje neguje u lozničkom kraju i savremenim radionicama
Za razliku od mnogih kalendarskih običaja koji su sa urbanizacijom ostali samo u zapisima — kakve je još Vuk Karadžić beležio u svom Srpskom rječniku — lilanje je u Loznici i čitavom Podrinju uspešno preneto i u gradske četvrti. Uoči svakog Petrovdana prostrane porte lozničkih hramova (crkve Pokrova Presvete Bogorodice na Šancu i hrama Vaznesenja Gospodnjeg na Lagatoru), kao i prostori u Banji Koviljači i Tršiću, ispune stotine roditelja i dece sa ručno pravljenim lilama.
Poseban doprinos pravilnom prenošenju zanata daju edukativne radionice izrade lila i kulturno-turistički programi u Loznici i Tršiću, na kojima stariji majstori iz jadarskih sela uče decu kako da prepoznaju koru divlje trešnje, kako da je osuše a da ne oštete šumu i zašto ovo nematerijalno nasleđe, zajedno sa ratarskim svećama u Tronoši, čini živi identitet Podrinja.
Izvori i referentna građa
- Centar za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije (Etnografski muzej u Beogradu) (2019): Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije — Paljenje petrovdanskih lila / lilanje (br. 42).
- Grad Loznica — Skupština grada Loznice (2024): Plan razvoja grada Loznice za period 2024–2030. godine.
- Centar za kulturu „Vuk Karadžić” Loznica (2024): Etnološka delatnost Muzeja Jadra i zaštita živog nasleđa.