Kulturni predeo Tršić–Tronoša (Predeo izuzetnih odlika)

Zašto je 2019. godine proglašen jedinstveni Kulturni predeo Tršić–Tronoša

Decenijama su dve najpoznatije kulturne tačke Jadra i grada Loznice — rodno selo Vuka Stefanovića Karadžića u Tršiću i srednjovekovni manastir Tronoša u susednoj Koreniti — u pravnom sistemu tretirane odvojeno, kao pojedinačna nepokretna kulturna dobra sa svojim užim zaštićenim okolinama, dok je široki pojas šuma, proplanaka, potoka i seoskih puteva između njih ostajao izvan jedinstvenog režima upravljanja. Takva podvojenost nije odgovarala stvarnom prostoru, jer su i Vukov životopis, i narodno graditeljstvo, i običaji ovog kraja nastali iz neposrednog sadejstva čoveka i prirode na severozapadnim ograncima Boranje i Jagodnje.

Na osnovu stručne studije Zavoda za zaštitu prirode Srbije, pripremljene u saradnji sa Republičkim zavodom za zaštitu spomenika kulture i ustanovama kulture iz Loznice, Vlada Republike Srbije donela je u julu 2019. godine Uredbu o proglašenju Predela izuzetnih odlika „Kulturni predeo Tršić–Tronoša” („Službeni glasnik RS”, broj 51/2019). Zaštićeno područje svrstano je u II kategoriju (zaštićeno područje regionalnog, odnosno velikog značaja), a po međunarodnoj klasifikaciji IUCN-a odgovara kategoriji V — zaštićeni kopneni kulturni predeo nastao dugotrajnom interakcijom prirode i tradicionalne kulture.

Ukupna površina predela iznosi 1.802,57 hektara na području katastarskih opština Tršić i Korenita (Grad Loznica), od čega se nešto više od trećine nalazi u državnoj i javnoj svojini, a preostali deo u privatnoj i crkvenoj svojini (Srpska pravoslavna crkva — Eparhija šabačka), što je zahtevalo pažljivo odmeren model zaštite koji ne zaustavlja život sela, već čuva autentični pejzaž od neplanske urbanizacije, kamenoloma i golih seča.

Kako su uvezani Tršić, manastir Tronoša i režimi II i III stepena zaštite

Prostornu okosnicu predela čine dva kulturna dobra od izuzetnog značaja za Republiku Srbiju, udaljena vazdušnom linijom oko četiri i po kilometra preko šumovitog razvođa. Na severozapadnoj strani leži Znamenito mesto Tršić, spomenički kompleks otvorenog tipa razvijen od podizanja obnovljene Vukove spomen-kuće 1933. godine uz tok rečice Žeravije: u njemu je raspoređeno više od trideset drvenih objekata narodnog graditeljstva (vajati, kačare, čardaci, vodenice potočare, crkva brvnara Svetog arhangela Mihaila, Muzej jezika i pisma, Kuća pisaca i amfiteatar Saborišta). Na jugoistočnoj strani, u skrovitoj dolini Tronoške reke, stoji manastir Tronoša (obnovljen 1559. godine na temeljima s kraja XIII ili početka XIV veka), sa crkvom Vavedenja Presvete Bogorodice, Muzejom Vukovog ranog školovanja u konaku i kapelom Svetog Pantelejmona sa česmom Devet Jugovića na samom ulazu u manastirsku šumu.

Unutar granica Predela izuzetnih odlika ustanovljena su dva stepena zaštite. U stroži režim zaštite II stepena (73,18 hektara, odnosno 4,06 odsto ukupnog obuhvata) izdvojene su upravo dve najosetljivije celine: centralni memorijalno-etnografski prostor oko Vukove kuće i Saborišta u Tršiću i porta sa neposrednim šumskim okruženjem manastira Tronoša. U toj zoni zabranjena je gradnja industrijskih, komercijalnih i vikend-objekata koji nisu u funkciji prezentacije kulturnog dobra, kao i svaka promena vodnog režima i morfologije terena.

Preostalih 1.729,39 hektara (95,94 odsto područja) nalazi se u režimu zaštite III stepena, koji obuhvata šumske kose, livade, voćnjake starih sorti i seoska domaćinstva Tršića i Korenite, gde je dozvoljeno održivo poljoprivredno gazdovanje, pčelarstvo, seoski turizam u merilu tradicionalne jadranske arhitekture i planska obnova autohtonih šuma.

Tradicionalna jadranska kuća na ćelici i savremena naučno-obrazovna uloga

Poseban sloj zaštićenog kulturnog predela čini očuvana tipologija narodnog graditeljstva Jadra XIX i prve polovine XX veka. Središnji obrazac predstavlja dvodelna kuća brvnara i polubrvnara postavljena „na ćelici” — iznad kamenog podruma na kosom terenu — sa „kućom” u kojoj gori otvoreno ognjište, „sobom” sa zemljanom peći i strmim četvorovodnim krovom pokrivenim drvenom šindrom. Uz okućnicu stoje pomoćne zgrade od hrastovih talpi: vajati za mlade bračne parove, kačare za preradu šljive, koševi za kukuruz na kamenim stopama i male vodenice potočare na Žeraviji.

Na ovaj spomenički sloj u Tršiću oslanja se i savremeni Obrazovno-kulturni centar „Vuk Karadžić”, osnovan radi proučavanja srpskog jezika, dijalektologije, folklora i nematerijalne baštine, u kom se održavaju akademski seminari za studente slavistike i istraživače iz zemlje i inostranstva. Time je odnos između istorijske pismenosti iz manastira Tronoše i savremene filološke nauke u Tršiću dobio trajnu institucionalnu osu unutar samog kulturnog predela.

Prirodne vrednosti: slivovi Žeravije i Tronoške reke i staza Vukove bogaze

Hidrografsku mrežu kulturnog predela grade brzi brdski vodotokovi koji prikupljaju izvorske vode sa severnih padina Jagodnje i Boranje i nose ih ka reci Jadar i Štiri u donjem Podrinju. Kroz središte Tršića teče bistra rečica Žeravija, na čijim su obalama podignute drvene vodenice i otvorena pozornica Saborišta, dok južni sektor odvodnjava Tronoška reka (pritoka Korenite), poznata po hladnim kraško-škriljačkim izvorima među kojima je najčuveniji izvor sproveden u kamenu česmu sa deset lula ispred Tronoše.

Više od dve trećine zaštićenog prostora prekrivaju očuvani šumski ekosistemi u kojima dominiraju autohtone sastojine brdske bukve (Fagus moesiaca), kitnjaka i cera, graba i lipe, dok uz same potoke rastu galerijski pojasevi crne jove i vrbe. U tom mozaičnom spoju visokih šuma, košenih šumskih proplanaka i starih šljivika evidentirane su brojne zaštićene vrste šumskih ptica pevačica i grabljivica (uključujući detliće, sove i mišara), vodozemaca vezanih za čiste planinske potoke poput šarenog daždevnjaka, kao i lekovito i medonosno bilje karakteristično za zapadnu Srbiju.

Najlepša fizička spona između dva kulturna pola predela jeste obeležena planinarsko-pešačka staza Vukove bogaze, upisana u registar terena Planinarskog saveza Srbije. Trasa duga oko šest do sedam kilometara (zavisno od izabrane grebenske varijante preko Čovića brda i šumskih kosa) prati stare seoske putanje kojima je mali Vuk Stefanović Karadžić krajem XVIII veka pešačio iz rodne kuće u Tršiću do manastira Tronoše gde je učio pismenost i čuvao manastirsku stoku, omogućavajući posetiocu da čitav kulturni predeo doživi bez automobila, kroz hladovinu bukove šume.

Tri elementa živog nematerijalnog kulturnog nasleđa u istom predelu

Izuzetnost prostora Tršić–Tronoša u evropskim razmerama ogleda se u tome što zaštićeni pejzaž nije nemi muzej na otvorenom, već živa pozornica tri elementa upisana u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije koji se neprekidno održavaju u samim selima i manastirskoj porti. Prvi element jeste Vukov sabor (osnovan 1933. godine), najstarija kulturna manifestacija u Srbiji čija se završna septembarska svečanost održava na Saborištu uz Žeraviju, praćena majskim Đačkim Vukovim saborom i međunarodnim lingvističkim i umetničkim radionicama u Tršiću.

Drugi upisani običaj jeste izlivanje i paljenje ratarskih (oračkih) sveća: meštani Korenite, Tršića i okolnih jadranskih sela svake godine uoči Vaskrsa od čistog pčelinjeg voska izlivaju dve visoke sveće (teške po pedeset kilograma i visoke preko metar i po) i na Veliki četvrtak ih u svečanoj povorci od česme Devet Jugovića unose i prislužuju ispred oltara u manastiru Tronoši za zdravlje ukućana i rodnu godinu.

Treći element živog nasleđa ovog kraja jeste paljenje petrovdanskih lila (lilanje) uoči Petrovdana (11. jula), kada deca i mladi na raskršćima i brdima Jadra pale baklje napravljene od oljuštene kore divlje trešnje ili breze umetnute u leskov štap — običaj čije je značenje u svom Srpskom rječniku iz 1818. godine opisao upravo Vuk Karadžić na osnovu uspomena iz rodnog Tršića.

Kako su Tršić i Tronoša povezani drumom i stazama iz Loznice

Ulaz u severozapadnu zonu kulturnog predela u Tršiću udaljen je svega sedam kilometara od središta Loznice uređenim regionalnim putem koji prati dolinu Žeravije uz obeleženu pešačko-biciklističku stazu na ulazu u selo. Do južnog ulaza kod manastira Tronoše stiže se asfaltnim odvajanjem sa državnog puta Loznica – Valjevo kroz selo Korenitu (oko sedamnaest kilometara od centra Loznice), dok lokalni put i šumska pešačka trasa Vukovih bogaza direktno povezuju oba lokaliteta unutar samog zaštićenog područja.

Čitaocima koji žele da obiđu kulturni predeo u jednom danu — bilo kružnom kombinacijom automobila i šumske pešačke staze, bilo kraćom drumskom varijantom prilagođenom porodicama — svi precizni orijentiri, rastojanja i redosled stanica razrađeni su u vodiču Izlet: Loznica, Tršić i Tronoša.