Planina Cer

Ostrvska planina između Jadra, Lešnice i Mačve: reljef, Šančine (687 m) i geološka prošlost

Gledano sa ravničarskih puteva u Mačvi, Semberiji ili dolini donje Drine kod Lešnice i Badovinaca, planina Cer izranja iz niske ravnice naglo i usamljeno poput dugog zelenog ostrva. Takav utisak ima puno geološko opravdanje: Cer pripada nizu južnopanonskih ostrvskih horst-planina (poput Fruške gore, Avale i Bukulje) koje su tokom miocena zaista štrčale kao kopnena ostrva iz talasa nekadašnjeg Panonskog mora. Greben planine pruža se u pravcu zapad–istok (sa blagim povijanjem ka jugoistoku) u dužini od oko devetnaest do dvadeset kilometara i širini između pet i deset kilometara, a administrativno ga dele Grad Loznica na jugu i jugozapadu i Grad Šabac na severu i severoistoku.

Sa južne strane Cer je od šire doline reke Jadar odvojen podužnom udolinom rečice Lešnice i nižim, paralelnim šumovitim bilom Iverka (najviša kota 426 m), dok se na jugoistoku preko prevoja kod Tekeriša navezuje na pobrđe Vlašića. Severne padine planine spuštaju se blago u talasasto pobrđe koje upravo po svom položaju „ispod Cera” nosi istorijsko ime Pocerina, prelazeći dalje ka severozapadu u ravnu aluvijalnu ploču Mačve. Najviša tačka čitavog masiva jeste vrh Šančine sa 687 metara nadmorske visine u zapadno-središnjem delu grebena, a tek nekoliko metara niži je susedni Todorov rt (oko 681 m).

U geološkom pogledu jezgro Cera izgrađeno je od veoma starih paleozojskih kristalastih škriljaca, filita i kvarcita koje je u mlađim tektonskim fazama probio krupnozrni cerski granitoidni masiv, dok po obodnim terasama planine do oko 300 metara visine leže marinski i jezerski peskovi, gline i krečnjaci nekadašnjeg Panonskog basena. Granitna i silikatna podloga uslovila je mnoštvo hladnih, slabo mineralizovanih i pitkih šumskih izvora, iz kojih na južnu stranu kreće rečica Lešnica ka Drini, a na severnu i istočnu stranu pocerske rečice Dumača, Dobrava, Cernica i Tamnava.

Poreklo imena i živi svet: carstvo hrasta cera, kitnjaka, bukve i šumskih plodova

Samo ime planine direktno svedoči o njenoj izvornoj vegetaciji: niži i srednji pojasevi masiva od davnina su bili prekriveni gustim šumama hrasta cera (Quercus cerris) i hrasta sladuna (Quercus frainetto). Zbog izraženog kontakta panonskih suvlje-toplijih uticaja sa severa i vlažnijeg podrinjskog strujanja sa zapada, biljni svet Cera pokazuje izrazitu visinsku i ekspozicijsku smenu na malom rastojanju. Južne, osunčane padine prema Lešnici, Čokešini i Joševi nose tople hrastove šume cera, sladuna i kitnjaka (Quercus petraea) pomešane sa crnim jasenom, grabom, klenom i srebrnom lipom, dok hladnije severne uvale i sam vršni greben oko Šančina i Lipovih voda zauzimaju čiste i visoke sastojine brdsko-planinske bukve (Fagus moesiaca).

Kisela silikatna i granitna zemljišta Cera pogoduju razvoju bogatog sprata žbunja i zeljastih biljaka: proplanci i rubovi šuma u kasno proleće i leto prepoznatljivi su po divljim jagodama, kupinama, borovnici, šipurku, drenjinama i samonikloj divljoj trešnji, a u jesen po mnoštvu jestivih gljiva — vrganja, lisičarke i rujnice. Zbog očuvanih šumskih staništa, preko pet stotina registrovanih biljnih vrsta i bogate ornitofaune (srednji i seoski detlić, šumska sova, osičar, jastreb, kraguj i brojne pevačice), kao i prisustva srneće divljači, divlje svinje, jazavca, kune belice i šumske kornjače, Zavod za zaštitu prirode Srbije izradio je stručnu studiju valorizacije masiva kao zaštićenog područja prirode.

Antička i srednjovekovna utvrđenja na grebenu: Trojanov grad i Kosanin grad

Dominantan položaj Cera iznad raskršća drinskih, savskih i jadranskih puteva privlačio je graditelje utvrđenja još od praistorije i pozne antike. U doba Rimskog carstva i ranovizantijske obnove granice u IV–VI veku, greben planine bio je prirodna stražarnica u zaleđu carskog Sirmijuma (Sremske Mitrovice) koja je nadzirala rudonosno Podrinje i dolinu Drine. Na istočnom ogranku grebena, na strmom kupastom uzvišenju iznad izvorišta Dumače i sela Desić i Milina, sačuvani su ostaci kamenog bedema i rova utvrđenja Trojanov grad, dok se na zapadno-središnjem delu bila, nedaleko od najvišeg vrha Šančine, nalaze tragovi zarušenih zidina utvrđenja Kosanin grad (uz manji arheološki lokalitet Konjuša).

Oba lokaliteta duboko su utkana u usmeno narodno predanje čitavog Podrinja, Mačve i Pocerine o mitskom caru Trojanu sa tri glave (ili voskovim krilima koja topi sunce), koji je prema legendi stolovao u svom šumskom gradu na Ceru i noću jahao preko Save u Srem. Prema istoj epsko-toponimskoj tradiciji, po carevim kćerima nazvani su gradovi i predeli s obe strane Jadra i Drine: Kosana je stolovala u Kosaninom gradu na vrhu Cera, Koviljka u Koviljkinom gradu iznad Banje Koviljače, Vida na brdu Vidojevici iznad Lešnice (gde su arheološki potvrđeni ostaci kasnoantičkog utvrđenja), a Soka u Soko-gradu u Sokolskim planinama. U obodnim dolinama oko samog podnožja Cera vekovima živi i venac starih manastira: Čokešina na jugozapadnoj lozničkoj strani (poznata i po boju braće Nedić iz Prvog srpskog ustanka 1804. godine), te Petkovica i Radovašnica u dubokim šumskim dolinama severne, pocerske strane.

Venac podcerskih manastira na južnim i severnim padinama

U zaklonjenim šumskim dolinama koje se sa grebena Cera spuštaju ka ravnici nastao je prepoznatljiv duhovni i kulturno-istorijski prsten manastira. Na južnoj, podrinjskoj strani u sastavu Grada Loznice (nedaleko od Lešnice i Prnjavora) leži manastir Čokešina, vezan za srednjovekovno zadužbinarstvo i za čuveni Boj na Čokešini iz aprila 1804. godine u kome su izginula braća Nedić sa ustaničkom četom. Na severnoj, pocerskoj strani u sastavu Grada Šapca, u hrastovo-bukovim uvalama uz bistre cerske potoke smešteni su manastir Radovašnica podno samog vrha Šančine i manastir Petkovica, koje obeležene pešačke staze direktno povezuju sa grebenom planine.

Prostorna veza grebena Cera sa Cerskom bitkom 1914. godine i spomenikom u Tekerišu

U evropsku i svetsku istoriju planina Cer ušla je u avgustu 1914. godine, na samom početku Prvog svetskog rata. Pošto su glavne snage austrougarske Balkanske vojske pod komandom Oskara Poćoreka 12. avgusta 1914. forsirale Drinu kod Lešnice, Janje i Loznice sa namerom da dolinom Jadra i Lešnice prodru ka Valjevu u srce Srbije, komandant Druge srpske armije general (potom vojvoda) Stepa Stepanović prepoznao je da ključ čitave operacije leži u ovladavanju nenaseljenim šumskim grebenom Cera i susednog Iverka.

U noćnim marševima i žestokim sudarima od 15. do 20. avgusta 1914. godine — upravo oko prevoja kod Tekeriša, Trojanovog grada, Kosaninog grada, Šančina i kosa Iverka iznad Jarebica i Draginca — srpske trupe razbile su austrougarske kolone i primorale ih na povlačenje nazad preko Drine, izvojevavši prvu savezničku pobedu u Prvom svetskom ratu.

Za posetioca koji na terenu povezuje prirodu i istoriju važno je razumeti tačan prostorni odnos planine i spomenika: centralni memorijalni kompleks sa kosturnicom i muzejskom postavkom ne nalazi se na samom šumskom vrhu Šančine, već na jugoistočnom podnožju i prevoju u selu Tekeriš (u sastavu Grada Loznice, na državnom putu Loznica – Zavlaka – Šabac), gde su u noći između 15. i 16. avgusta 1914. započele presudne borbe. Jednako je važno razlikovati avgustovsku Cersku bitku na Ceru i u Tekerišu od kasnijih jesenjih operacija Bitke na Drini 1914. na Gučevu (Spomen-kosturnica na Gučevu) i na Jagodnji (Mačkov kamen).

Planinarski dom na Lipovim vodama, drumski prilazi i obeležene staze

Glavno izletničko i planinarsko središte na samom grebenu Cera jeste lokalitet Lipove vode na oko 600 metara nadmorske visine, okružen visokom bukovom i lipovom šumom, u čijoj blizini se nalaze planinarski dom „Lipove vode”, izvor hladne vode i spomen-crkva posvećena cerskim junacima. Do Lipovih voda stiže se javnim asfaltnim putem koji preseca planinu povezujući Šabac i Volujac na istočnoj/pocerskoj strani sa grebenom, odnosno lokalnim kracima iz pravca Tekeriša na jugoistoku i iz pravca Lešnice, Čokešine i Petkovice na zapadu.

Planinarski savez Srbije i lokalna planinarska društva iz Loznice i Šapca održavaju razgranatu mrežu markiranih pešačkih staza duž čitavog cerskog bila. Najpopularnije kružne i uzdužne staze vode od Lipovih voda istočnim grebenom do Trojanovog grada (~4 km u jednom smeru kroz prozračnu bukovu šumu) ili zapadnim bilom prema Šančinama i Kosaninom gradu, uz duže silaske u manastire Čokešinu, Radovašnicu i Petkovicu. Pri kretanju u zapadnom vršnom pojasu oko najviše kote Šančina i Kosaninog grada posetioci moraju strogo poštovati postavljene table i ograde, budući da se na delu samog vrha nalaze ograđeni namenski i telekomunikacioni objekti sa zabranjenim pristupom, koje obeležena planinarska staza uredno obilazi.