Kanjon Drine

Gde se tačno nalazi Kanjon Drine: kompozitna dolina i sektor od Žepe i Slapa do Perućca

Od svog postanka kod Šćepan Polja do ušća u Savu, reka Drina gradi školski primer kompozitne rečne doline u kojoj se naizmenično smenjuju kotlinska proširenja (Fočanska, Goraždanska, Višegradska, Bajinobaštanska, Ljubovijska i Loznička kotlina) i tesne klisure kojima reka preseca poprečne planinske vence Dinarida. Iako klisurastih suženja ima i u gornjem toku između Foče, Ustikoline, Goražda i ušća Lima, kao i niže kod Zvorničkog jezera, pod geografskim pojmom Kanjon Drine u pravom smislu reči podrazumeva se monumentalni proboj srednje Drine severno od Višegrada do izlaza kod Perućca.

Napuštajući višegradsku kotlinu nizvodno od Mosta Mehmed-paše Sokolovića i Višegradske Banje, Drina najpre ulazi u strmu klisuru dugu petnaestak kilometara do Slapa na Žepi, gde sa leve strane prima planinsku reku Žepu (poznatu i po kamenom mostu vezira Jusuf-paše i pripoveci Ive Andrića). Neposredno nizvodno od Slapa na Žepi i Starog Broda započinje pravi, neprekinuti kanjonski sektor dug oko 24 do 30 kilometara (odnosno oko 38 do 40 kilometara računajući čitav klisurasto-kanjonski sklop od Višegrada do brane u Perućcu). Na tom potezu reka je, usled laganog tektonskog izdizanja planinskog bloka Tare, Zvijezde i Devetka tokom miliona godina, zadržala svoj pravac i kao džinovska testera usekla dubok procep kroz čvrstu krečnjačku barijeru.

Geološka geneza usecanja i bočne kanjonske pritoke sa obe obale

Geomorfolozi objašnjavaju nastanak ovako dubokog proboja antecedentnim i epigenetskim usecanjem: prvobitna reka tekla je po blažoj neogenoj površi pre nego što se čitav krečnjački blok Tare, Zvijezde i Devetka počeo tektonski izdizati. Umesto da skrene oko planinske prepreke, vodom bogata matica Drine održavala je svoj pravac urezujući korito u trijaske krečnjake istom brzinom kojom se planinski masiv dizao.

Kako se spuštalo dno glavnog kanjona, tako su i sve kratke pritoke sa obe obale morale naglo da produbljuju svoja ušća, stvarajući čitav splet divljih visećih i bočnih kanjona. Sa leve, bosanskohercegovačke strane u glavni kanjon usecaju se klisure Žepe, Crnog potoka i Bijelih voda, dok sa desne, srpske strane iz srca Tare i Zvijezde stižu gotovo vertikalni krečnjački procepi Brusnice i Dervente, čije litice kod Predovog Krsta i Rastišta po strmini nimalo ne zaostaju za samom maticom Drine.

Vrhunac vertikalnog reljefa: deonica Zvijezda – Sušica i litice od 900 do 1.000 metara

Najdublji, najuži i morfološki najsuroviji deo čitavog kanjona pruža se od ušća Brusničkog potoka i Crnog potoka, preko kolenastog zavoja Drine kod Klotjevca i Đurđevca, do ušća Dervente ispod Velikog Kraja i Rastišta. To je čuvena deonica Zvijezda – Sušica, na kojoj se sa desne (istočne i severoistočne) obale dižu okomite stene planinskog masiva Zvijezde i zapadne Tare, a sa leve (zapadne i južne) obale krečnjački bedemi planine Sušice, istočnih ogranaka Devetka i visoravni Osata.

Brojke na topografskoj karti najbolje pokazuju razmeru ovog procepa: dok vodena površina u dnu kanjona leži na koti od oko 290 metara nadmorske visine (a nekadašnje kameno dno reke pre potapanja ležalo je na svega 215 do 235 metara!), neposredni kanjonski obodi iznad vode dostižu 1.150 do 1.350 metara na Sušici i Predovom Krstu, 1.591 metar na Kozjem ridu u srpskom delu Zvijezde i čak 1.673 metra na Velikom Stocu na bosanskohercegovačkom delu istog grebena. Time neposredna vertikalna razlika stenovitih strana iznad vode na nizu profila iznosi 900 do preko 1.000 metara, a od samog grebena Zvijezde do potopljenog rečnog korita premašuje i 1.300 metara, što Kanjon Drine svrstava odmah uz kanjon reke Tare u Crnoj Gori među najdublje rečne useke Evrope.

Za ovaj sektor karakterističan je i nagli pravougaoni prelom toka: tekući od Višegrada i Žepe gotovo pravo na sever, Drina ispod masiva Zvijezde i Klotjevca udara u otporne trijaske krečnjake i lomi pravac za devedeset stepeni ka istoku, probijajući se pored ušća Dervente i ispod Banjske stene sve do Perućca, odakle ponovo skreće ka severu prema Bajinoj Bašti i Ljuboviji.

Dva lica istog prostora: divlja splavarska matica pre 1966. i smaragdno Perućačko jezero

Da bi se Kanjon Drine pravilno razumeo u istorijskim opisima, putopisima i na savremenim fotografijama, neophodno je razdvojiti dve epohe njegovog izgleda čiju vododelnicu čini 1966. godina. Sve do podizanja devedeset metara visoke brane HE „Bajina Bašta” u Perućcu, dnom kanjona jurila je slobodna, zapenjena planinska Drina sa velikim padom korita, stisnutim tešnjacima (bukovima), podvodnim stenama i dubokim virovima. Kroz taj kameni hodnik bez ijednog kolskog puta duž obale vekovima su prolazili samo neustrašivi drinski splavari na teškim splavovima sklopljenim od balvana omorike, jele, smrče i bora spuštenih niz planinska točila sa Tare i iz bosanskih šuma. Svaki zavoj kod Brusnice, Klotjevca ili Dervente tražio je vrhunsko poznavanje matice na veslu krmanice, o čemu kao živo sećanje nizvodno od brane svedoči Drinska regata u Bajinoj Bašti.

Zatvaranjem brane u Perućcu 1966. godine nivo vode u kanjonu podignut je za šezdeset do osamdeset metara i stvoreno je pedeset četiri kilometra dugo Perućačko jezero. Bukovi, šljunkoviti prudovi, pećinski izvori u nivou reke (poput toplog Banjskog vrela pod Banjskom stenom) i stare splavarske staze ostali su potopljeni u dubini akumulacije, a hučnu maticu zamenilo je nepomično, tamnozeleno i smaragdno vodeno ogledalo. Pa ipak, pošto je prvobitni kanjon bio dubok preko hiljadu metara, potapanje donjih sedamdesetak metara nije „izbrisalo” klisuru: iz mirne jezerske površine i dalje se pod uglom od gotovo devedeset stepeni dižu sive i bele krečnjačke stene visoke osam do devet stotina metara, stvarajući prizor sličan norveškim fjordovima u srcu Dinarida.

U dubokim i hladnim slojevima vode unutar samog kanjonskog korita zadržala se izrazita termička stratifikacija: dok se površinski sloj Perućačkog jezera leti zagreva na prijatnu temperaturu, u dubinama od četrdeset do sedamdeset metara iznad nekadašnjeg kamenog dna vlada stalna niska temperatura i mrak u kome borave krupni primerci soma, šarana, smuđa i jezerske pastrmke, dok bistri ulivi bočnih potoka privlače jata skobalja, klena i ukljeve.

Refugijum živog sveta i dvostrana zaštita kroz NP Tara i NP Drina

Zatvorenost kanjona od hladnih kontinentalnih vetrova, povećana vlažnost vazduha iznad vodene mase i ogromna razlika u osunčanosti između vrelih južnih i hladnih, senovitih severnih stena pretvorili su Kanjon Drine u jedinstveni evolucioni trezor Balkanskog poluostrva. Upravo u hladnim pukotinama ovih litica i u bočnim kanjonima Brusnice, Dervente, Crnog potoka i Bijelih voda preživeli su ledeno doba Pančićeva omorika (Picea omorika), tisa, mečja leska, crni grab i endemični derventski različak (Centaurea derventana). Po nepristupačnim kamenim policama kreću se krda divokoza (Rupicapra rupicapra), u gustim šumama gornjih ivica živi najbrojnija regionalna populacija mrkog medveda (Ursus arctos), a nebo nad klisurom dele suri orao i sivi soko.

Državna granica između Republike Srbije i Bosne i Hercegovine ulazi u kanjon kod ušća Brusničkog potoka i prati sredinu jezera sve do Perućca i dalje nizvodno ka Skelanima i Bajinoj Bašti. Oba kanjonska zida duž te pogranične deonice obuhvaćena su najvišim režimom državne zaštite: desnu obalu u Srbiji od 1981. čuva Nacionalni park Tara, a levu obalu u opštini Srebrenica (Republika Srpska, BiH) od 2017. čuva Nacionalni park Drina. Takav prostorni spoj svrstava Kanjon Drine među najznačajnija prekogranična prirodna jezgra u jugoistočnoj Evropi.

Kako se Kanjon Drine bezbedno posmatra sa visine i sa vode

Zbog vertikalnih litica duž samog kanjonskog grla između Rastišta/Dervente i Slapa na Žepi ne postoji nikakav priobalni drumski put — ni na srpskoj ni na bosanskohercegovačkoj obali. Posetioci stoga kanjon upoznaju na dva proverena i uređena načina: odozgo, sa osiguranih planinskih vidikovaca na rubovima visoravni, ili odozdo, plovidbom registrovanim turističkim brodovima po Perućačkom jezeru.

Na desnoj obali u okviru NP Tara uređene i obeležene pešačke staze vode do vidikovaca Banjska stena (1.065 m) sa Mitrovca, kao i do vidikovaca Bilješka stena (oko 1.225 m) i Sjenič (1.444 m, sa drvenom osmatračkom kulom) u pojasu Predovog Krsta i Zvijezde, odakle se gleda pravo u najdublji usek Zvijezda – Sušica. Na levoj obali u Bosni i Hercegovini vizure na kanjon otvaraju se sa obodnih tačaka Osata kod Klotjevca i Bijelih voda u okviru NP Drina, dok se gornji ulaz u klisuru sagledava kod Višegrada i ušća Žepe.

Svaki boravak u kanjonskom prostoru zahteva puno poštovanje pravila oba nacionalna parka i graničnih organa: na kopnu je obavezno kretanje isključivo obeleženim stazama bez približavanja neograđenim ivicama ambisa i bez ulaska u zatvorene stroge rezervate I stepena zaštite, a na vodi se plovidba između Perućca i Višegrada obavlja samo u skladu sa propisima lučkih kapetanija i graničnih policija Srbije i Bosne i Hercegovine, bez samovoljnog pristajanja čamcima na divlje litice ili suprotnu državnu obalu.