Kanjon reke Trešnjice

Put Trešnjice od Povlena do Drine: krečnjački procep dubok preko 500 metara, Sušica i Tribuća

Reka Trešnjica izvire na jugozapadnim obroncima planine Povlen na oko 1.185 metara nadmorske visine i tokom svog dvadeset tri kilometra dugog puta teče kroz brdsko-planinski predeo Azbukovice u južnom delu opštine Ljubovija. Dok u izvorišnom pojasu teče kroz škriljce i peščare blažih padina, ulaskom u pojas masivnih srednjotrijaskih krečnjaka između visoravni Gornjih Košalja i Bojića reka naglo menja karakter: useca krivudavu, usku krečnjačku klisuru dugu oko šest kilometara čije vertikalne stene prelaze 500 metara visinske razlike u odnosu na rečno dno. Po izlasku iz tesnaca kod sela Gornja Trešnjica, trinaestak kilometara južno (uzvodno) od varoši Ljubovije, reka utiče u srednju Drinu kao njena desna pritoka.

Geomorfološku dramatičnost rezervata pojačavaju dve divlje kraške pritoke koje se u Trešnjicu ulivaju u samom središtu kanjona. Sa leve strane pritiče Sušica, čije korito u letnjim mesecima delom ponire kroz pukotine u krečnjaku, dok sa desne strane, ispod južnih padina Torničke Bobije, u Trešnjicu ulazi Tribuća. Donji tok Tribuće dug oko kilometar i po predstavlja uzani, mračni slot-kanjon širine na pojedinim mestima svega nekoliko metara, ispunjen kaskadama, džinovskim oburvanim blokovima i dubokim virovima ledene vode koji je čine jednom od najnepristupačnijih sutjeski zapadne Srbije.

Radi očuvanja ovog izvornog sklopa klisura, Vlada Republike Srbije proglasila je 1995. godine Specijalni rezervat prirode „Kanjon reke Trešnjice” na površini od oko 595 hektara, svrstavši ga u prirodno dobro od izuzetnog značaja (I kategorija zaštite).

Kolonija beloglavog supa (Gyps fulvus), ptice grabljivice i reliktna flora

Najveća ornitološka vrednost kanjona Trešnjice ogleda se u tome što njegove osunčane, vetrovite krečnjačke potkapine čuvaju jedno od svega tri aktivna prirodna gnezdišta beloglavog supa (Gyps fulvus) u Srbiji — pored kanjona Uvca i Mileševke — i ujedno najseverniju koloniju ove vrste u središnjem delu Balkanskog poluostrva. Sa rasponom krila koji dostiže između 2,4 i 2,8 metara, ovaj krupni lešinar koristi tople uzlazne vazdušne struje (termale) iznad drinske doline i Azbukovice kako bi bez zamaha krila krstario desetinama kilometara u potrazi za uginulim životinjama, obavljajući nezamenljivu sanitarnu ulogu u prirodi i sprečavajući širenje zaraza.

Beloglavi sup polaže samo jedno jaje godišnje sredinom zime (krajem januara ili u februaru), pa roditeljski par na otvorenoj kamenoj polici mesecima leži na jajetu i hrani mladunca po snegu, mrazu i prolećnim kišama sve do njegovog prvog leta u julu ili avgustu. Upravo zbog tako sporog razmnožavanja kolonija u Trešnjici opstaje zahvaljujući organizovanom nadzoru upravljača rezervata, stručnjaka Zavoda za zaštitu prirode Srbije i Instituta za biološka istraživanja „Siniša Stanković”, uz rad namenskog hranilišta. Pored supova, litice kanjona nastanjuju suri orao (Aquila chrysaetos), sivi soko (Falco peregrinus), vetruška, gavran, kobac i sova buljina, dok u zaklonjenom dnu klisure rastu reliktne šibljake crnog graba, crnog jasena, ruj, oštrolisna veprina i retke vrste divljih orhideja i sremuša.

Bistra planinska voda i prirodno mrestilište drinske mladice

Jednako važna uloga Trešnjice odvija se ispod površine vode. Kroz nenaseljeni krečnjački kanjon reka teče izuzetno čista, hladna i zasićena rastvorenim kiseonikom preko šljunkovitih preliva i dubokih kamenih virova, stalno naseljena autohtonom potočnom pastrmkom (Salmo trutta), krkušom i klenom u donjem delu.

U hidrobiologiji čitavog srednjeg toka Drine ušće i donji tok Trešnjice prepoznati su kao jedno od najvažnijih preostalih prirodnih mrestilišta drinske mladice (Hucho hucho). Budući da su velike brane u Perućcu i Malom Zvorniku pregradile nekadašnje duge migracione puteve ove endemične dunavske salmonide, matični primerci mladice u rano proleće (tokom marta i aprila) ulaze iz matice Drine u bistru vodu Trešnjice kako bi na čistom šljunku položili ikru, nakon čega se mlađ vraća u Drinu. Na ušću u Gornjoj Trešnjici podignut je i ribnjak kalifornijske pastrmke koji koristi čistu rečnu vodu pre njenog ulivanja u Drinu.

Nenametljiva orijentacija iz Ljubovije i stroga pravila zaštite ptica

Donjem ulazu u dolinu Trešnjice prilazi se državnim putem IB-28 koji prati desnu obalu Drine od Ljubovije (preko mosta Bratoljub povezane sa Bratuncem u Bosni i Hercegovini) ka Rogačici i Bajinoj Bašti: u selu Gornja Trešnjica, oko trinaest kilometara južno od Ljubovije, reka izlazi iz brdskog okvira i uliva se u Drinu. Gornjem rubu visoravni iznad kanjona prilazi se brdskim putem iz Ljubovije preko prevoja Proslop i Pecke ka selu Gornje Košlje i Torničkoj Bobiji (okvir za posetu dat je u vodiču izlet Ljubovija i prilazi Trešnjici).

Za razliku od masovnih turističkih izletišta, Kanjon reke Trešnjice je pre svega osetljivo stanište u kome svako uznemiravanje u sezoni gnežđenja može izazvati napuštanje jaja ili pad mladunca beloglavog supa sa litice. Zbog toga se mikro-koordinate gnezdećih polica i hranilišta ne objavljuju, a posetioci moraju poštovati pravila nenametljivog kretanja: zadržavanje isključivo na javnim seoskim putevima u Gornjoj Trešnjici i na visoravni Gornjih Košalja, najava grupnih i stručnih poseta čuvarskoj službi upravljača rezervata, potpuna tišina pod liticama, stroga zabrana penjanja uz stene, podizanja dronova, loženja vatre i nedozvoljenog ribolova u mrestilišnom toku.