Loznica – Tršić – Tronoša: plan jednodnevnog izleta

Kako rasporediti dan u trouglu Loznice, Tršića i Tronoše?

Prostor između gradskog središta Loznice, sela Tršić i manastira Tronoše čini najcelovitiju kulturno-geografsku rutu u srpskom delu donjeg Podrinja. Iako se sama reka Drina nalazi svega nekoliko kilometara zapadno od lozničkog gradskog polja, ovaj izlet vodi u njeno neposredno istočno i jugoistočno pobrđe, gde se niska aluvijalna ravan Jadra postepeno izdiže ka šumovitim kosama Tronoške planine i severnim ograncima Boranje i Jagodnje. Čitavo područje oko Tršića i manastira zaštićeno je od 2019. godine uredbom Vlade Republike Srbije kao Predeo izuzetnih odlika Kulturni predeo Tršić–Tronoša, što u praksi znači očuvanu mrežu seoskih potoka, bukovo-hrastovih šuma i narodnog graditeljstva bez agresivne urbanizacije.

Za dobro planiranje dana presudno je odmah razdvojiti vazdušna rastojanja, pešačke staze i asfaltirane saobraćajnice, jer pobrđe Jadra presecaju duboke potočne doline. Vazdušnom linijom od centra Loznice do Vukove spomen-kuće u Tršiću ima tek oko 5,2 kilometra, dok drumska vožnja traje 7 kilometara. Još je izraženija razlika u drugom delu izleta: između Vukove kuće u Tršiću i porte manastira Tronoše vazdušna linija iznosi oko 4,8 kilometara, obeležena planinarska staza preko šumskog grebena duga je oko 6 kilometara u jednom pravcu, ali automobil ne može da pređe direktno preko brda već se mora vratiti ka izlazu iz Tršića i obići masiv kroz selo Korenita, što drumsku deonicu između dve znamenitosti produžava na oko 17 kilometara.

Zbog takve konfiguracije terena izlet se najprirodnije izvodi u tri tempa. Posetioci koji dolaze automobilom i žele da bez žurbe pregledaju muzejske postavke obično pre podne posvete centru Loznice, sredinu dana šetnji kroz Tršić do Vukove kuće, a rano popodne vožnji preko Korenite do česme Devet Jugovića i manastira Tronoše. Planinari i rekreativci u dobroj kondiciji mogu iz Tršića preći pešice stazom „Vukove bogaze” do Tronoše, ali tada moraju unapred računati na povratak istom šumskom stazom (ukupno oko 12 kilometara brdskog hoda između Tršića i Tronoše, ne računajući šetnju kroz sam etno-park) ili dogovoreni prevoz sa parkinga kod manastira nazad u Loznicu.

Prva stanica: šta obići u gradskom jezgru Loznice pre polaska ka Žeraviji?

Polazište rute nalazi se u središtu naselja Loznica, administrativnog centra Grada Loznice (koji je prema Popisu stanovništva Republike Srbije iz 2022. godine obuhvatao 72.971 stanovnika na teritoriji grada, odnosno 19.515 u samom gradskom naselju). Pre izlaska na put ka Tršiću vredi izdvojiti sat do sat i po za kratku gradsku pešačku osu koja objašnjava razvoj Loznice i Jadra kroz vekove. Orijentacija je jednostavna jer su sve tri ključne ustanove smeštene na nekoliko minuta hoda jedna od druge, između korita rečice Štir i pešačke Ulice Jovana Cvijića.

Prva tačka je Muzej Jadra u Pašićevoj ulici, smešten u prepoznatljivoj zgradi „Stare apoteke”, jednom od najlepših primera građanske arhitekture s početka 20. veka u ovom delu Podrinja. Stalna postavka uvodi posetioca u arheološke slojeve doline Jadra, tradicijsku kulturu seoskih zadruga, ustaničke borbe na Lozničkom šancu u Prvom srpskom ustanku (1810) i stradanja kraja u Prvom svetskom ratu. Nekoliko stotina metara dalje, u Ulici Jovana Cvijića, nalazi se kuća trgovca Marića iz 1878. godine u kojoj radi Stalna postavka slika Miće Popovića i Vere Božičković Popović, dok pešačku osu zaokružuje Vukov dom kulture, otvoren 1937. godine kao centralna prosvetna zadužbina posvećena reformatoru srpskog jezika.

Za čitaoce koji žele potpuniji uvid u fortifikacijsku prošlost varoši, iznad samog gradskog jezgra na blagom uzvišenju uzdiže se crkva Pokrova Presvete Bogorodice (podignuta 1873. godine), postavljena unutar zemljanih bedema nekadašnjeg ustaničkog šanca u kom je vojvoda Anta Bogićević branio ulaz u Jadar. Sa tog uzvišenja jasno se čita prelaz između ravničarskog pojasa prema Drini i prvih šumovitih bregova na jugoistoku ka kojima vodi put za Tršić.

Druga stanica: kako izgleda šetnja kroz znamenito mesto Tršić?

Iz centra Loznice ka Tršiću izlazi se jugoistočnim pravcem državnim putem prema Valjevu (putni pravac kroz Klupce i Runjane), sa kog jasno obeležena raskrsnica skreće desno u uzanu, pitomu dolinu rečice Žeravije. Nakon ukupno sedam kilometara vožnje stiže se do uređenog javnog parkinga i ulazne zone znamenitog mesta Tršić, kojim upravlja Centar za kulturu „Vuk Karadžić” iz Loznice. Od ulazne zone nadalje kretanje posetilaca odvija se pešice, što celoj dolini čuva mir seoskog pejzaža.

Glavna pešačka staza prati tok Žeravije uz blag uzvodni nagib u dužini od oko 1,8 kilometara od ulaza do Vukove spomen-kuće. Duž potoka i po okolnim proplancima raspoređeno je više od trideset objekata narodnog graditeljstva prenetih iz sela Jadra, Rađevine i Azbukovice — vodenice potočare, vajati, čardaci, kačare, mlečari i kovačke radionice — od kojih deo udomljuje tematske postavke poput Muzeja jezika i pisma, Kuće pisaca i radionica starih zanata. Na središnjem proširenju doline otvara se prostrano Saborište sa otvorenom pozornicom i drvenim klupama u prirodnom amfiteatru, mesto održavanja Vukovog sabora (ustanovljenog u septembru 1933. godine kao najstarije kulturne manifestacije te vrste u Srbiji) i prolećnog Đačkog Vukovog sabora.

Završni izlazak do Vukove spomen-kuće iznad potoka

Iznad Saborišta i crkve brvnare posvećene Svetom arhangelu Mihailu staza napušta ravno dno potoka i blagim, ali primetnim usponom izlazi na osunčanu padinu na kojoj se nalazi Vukova spomen-kuća. Dvodelna kuća brvnara polubrvnara-čatmara sa visokim krovom od šindre, „kućom” sa otvorenim ognjištem i „sobom” sa zemljanom peći, podignuta je 1933. godine na samom mestu rodnog ognjišta Vuka Stefanovića Karadžića (1787–1864), uz okućnicu koju čine dva vajata, kačara, čardak i koš za kukuruz. Upravo iznad ovog dvorišta račvaju se putevi za nastavak izleta: povratak niz Žeraviju do automobila radi vožnje preko Korenite ili ulazak u šumu na planinarsku stazu ka Tronoši.

Od Tršića do Tronoše: šumska staza „Vukove bogaze” ili drum preko Korenite?

Središnje praktično pitanje ovog izleta jeste kako povezati Tršić i manastir Tronošu. Iako su dve doline susedne i u prostoru veoma bliske, između sliva Žeravije i sliva Tronoške reke pruža se šumovito razvođe visoko između 360 i 430 metara nadmorske visine. Javni asfaltirani put za putničke automobile direktno preko tog grebena ne postoji, pa posetioci biraju između autentičnog pešačkog prelaza kroz šumu i udobnog drumskog zaobilaženja.

Pešačka varijanta: planinarska staza „Vukove bogaze” (oko 6 km u jednom pravcu)

Planinarska staza „Vukove bogaze”, upisana u registar terena Planinarskog saveza Srbije, prati istorijski pravac kojim je mladi Vuk Karadžić krajem 18. veka prelazio iz rodne kuće u manastir Tronošu radi učenja pismenosti. Staza polazi iz gornjeg dela Tršića iznad Vukove spomen-kuće, ulazi u gustu lišćarsku šumu bukve, hrasta kitnjaka i graba, savladava umeren uspon od oko 200 metara ukupne visinske razlike do prevoja na šumskoj kosi i potom se postepeno spušta u dolinu Tronoške reke, izlazeći direktno kod kapele i česme Devet Jugovića pred manastirskom portom.

Dužina staze u jednom pravcu iznosi oko 6 kilometara i u umerenom hodu zahteva od sat i četrdeset pet minuta do dva i po sata. Podloga je zemljana i šumska, sa deonicama šumskog kolskog puta i pešačke prtine obeležene standardnim crveno-belim planinarskim markacijama. Posle obilnijih kiša ili topljenja snega pojedini useci zadržavaju vlagu i blato, pa patike sa ravnim đonom nisu prikladne; potrebna je zatvorena obuća sa profilisanim đonom i bar litar vode po osobi. Ako u grupi nema vozača koji će prevesti automobil preko Korenite do manastira, treba računati na povratak istom stazom u Tršić — ukupno oko 12 kilometara šumskog pešačenja sa ponovnim usponom na prevoj.

Drumska varijanta: vožnja preko sela Korenita (oko 17 km u jednom pravcu)

Za posetioce koji putuju automobilom, sa decom ili starijim članovima porodice, standardna veza vodi nazad iz Tršića do državnog puta, zatim levo ka istoku i ubrzo desno kroz prostrano selo Korenita. Put u donjem delu prolazi kroz pitom seoski pejzaž voćnjaka i oranica, a u završna četiri kilometra ulazi u duboku, hladovitu šumsku dolinu Tronoške reke sve do uređenog proširenja za parkiranje neposredno pre česme Devet Jugovića. Ceo drumski prelaz od parkinga u Tršiću do parkinga kod Tronoše dug je oko 17 kilometara i savladava se za 25 do 30 minuta mirne vožnje po asfaltu.

Treća stanica: česma Devet Jugovića i manastir Tronoša

Bez obzira na to da li se u dolinu Tronoške reke stiže šumskom stazom sa brda ili asfaltiranim putem iz Korenite, obe trase sastaju se na istom mestu — ispred kamene česme Devet Jugovića i kapele Svetog Pantelejmona, svega stotinak metara pre manastirske kapije. Prema narodnom predanju zapisanom u Jadranskom kraju, česmu sa deset lula (devet za braću Jugoviće i desetom, središnjom, za starog Jug Bogdana) podigli su junaci uoči polaska u Kosovski boj, dok je postojeća kamena građevina sa kapelom više puta obnavljana od kraja 19. i prve polovine 20. veka i oslikana mozaicima na fasadi okrenutoj reci.

Kroz ulaznu kapiju stupa se u portu manastira Tronoše, zaštićenog kulturnog dobra od velikog značaja. Prema Tronoškom rodoslovu (rukopisu nastalom u samom manastiru 1791. godine), prvobitnu zadužbinu podigli su krajem 13. i početkom 14. veka kralj Stefan Dragutin i njegova supruga kraljica Katalina, dok je postojeća jednobrodna crkva Vavedenja Presvete Bogorodice obnovljena 1559. godine, u doba pećkog patrijarha Makarija Sokolovića. U manastirskom konaku uređen je spomen-muzej posvećen školovanju Vuka Stefanovića Karadžića u Tronoši 1797. godine, sa učionicom, pisarskim priborom i svedočanstvima o ulozi igumana Stefana Jovanovića u odbrani naroda Jadra tokom ustanka i gladi.

Posebno obeležje manastirske crkve čine dve visoke voštane sveće koje stoje ispred ikonostasa — živo svedočanstvo običaja izlivanja i paljenja ratarskih sveća, upisanog u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije. Meštani okolnih parohija (Korenite, Tršića, Zajače, Paskovca i Gornje Borine) tokom godine prikupljaju čist pčelinji vosak, izlivaju dve sveće visoke preko metar i po i teške po više desetina kilograma, te ih svakog Velikog četvrtka u svečanoj povorci od česme Devet Jugovića unose u hram.

Kraća varijanta bez uspona i mogućnost produžetka ka Banji Koviljači

Ako na raspolaganju imate samo tri do četiri sata ili putujete u sastavu kome ne odgovara duže hodanje po nagibu, izlet se bez gubitka suštine može svesti na ravniju poludnevnu varijantu. U tom slučaju nakon obilaska Muzeja Jadra u Loznici vozite 7 kilometara do Tršića i prošetate uređenom dolinom Žeravije samo do Saborišta i prvih vodenica (oko 900 metara u jednom pravcu po ravnoj stazi), ili automobilom preko Korenite odete pravo do parkinga kod česme Devet Jugovića, odakle je do manastirske crkve u Tronoši potrebno svega tri minuta hoda po ravnom platou.

Putnicima koji se iz Tronoše u Loznicu vrate drumom preko Korenite pre kasnog popodneva ostaje prirodan nastavak ka samoj obali Drine: svega 6 kilometara zapadno od centra Loznice leži Banja Koviljača sa prostranim ravnim parkom i dvoranom Kur-salon, dok ljubitelji vidikovaca odatle mogu pogledati i planinski izlet Banja Koviljača i Gučevo.