Ratarske sveće u Tronoši

Šta znače ratarske ili oračke sveće i zašto su upisane u Nacionalni registar pod brojem 13

U tradicionalnoj kulturi Jadra i desnog zaleđa donje Drine, zemlja, pčelinjak i manastir vekovima su činili neraskidiv krug svakodnevnog opstanka. Otuda i sam dvostruki narodni naziv običaja — ratarske ili oračke sveće: prilog za njihovu izradu daju pre svega ratari i orači, ljudi čiji život zavisi od prolećne setve, letnje kiše u pravo vreme i jesenje berbe u dolini Jadra i na pobrđu oko Loznice. Za razliku od tankih voštanica koje pojedinac prislužuje za ličnu ili porodičnu namenu, ratarska sveća je saborna žrtva čitave seoske zajednice, priložena za zdravlje ukućana, napredak stoke i zaštitu njiva, voćnjaka i vinograda od gradonosnih oblaka, oluje i suše.

Posebnost tronoškog običaja u srpskoj etnologiji ogleda se u tome što nije reč o muzejskoj inscenaciji niti o obnovljenoj folklornoj priredbi, već o neprekinutoj obrednoj praksi koja je preživela ustanička paljenja, oba svetska rata i društvene promene dvadesetog veka. Zbog izuzetne očuvanosti zanatske tehnike prerade voska, jasnog kalendarskog mesta u Strasnoj sedmici i snažnog osećanja pripadnosti među nosiocima običaja, Izlivanje i paljenje ratarskih sveća upisano je u junu 2012. godine — u samom prvom ciklusu formiranja nacionalne liste — u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije pod rednim brojem 13.

Stručnu obradu i nominaciju za Nacionalni registar pripremili su etnolozi Centra za kulturu „Vuk Karadžić” iz Loznice (Muzej Jadra) u saradnji sa bratstvom/sestrinstvom manastira Tronoše i lokalnim crkvenim opštinama. Upisom pod brojem 13 potvrđeno je da je matično područje običaja vezano upravo za sela gornjeg i srednjeg lozničkog pobrđa u zaleđu Kulturnog predela Tršić–Tronoša.

Kako su sela podeljena na gornju (tronošku) i donju (zajačku) sveću

U manastir Tronošu na Veliki četvrtak nikada ne stiže jedna, već uvek dve jednako monumentalne voštane sveće, jer u običaju učestvuju dva susedna parohijska i geografska pojasa lozničkog kraja. Svaki pojas ima sopstvene domaćine-organizatore, sopstveno mesto izlivanja i utvrđen redosled sela kroz koja se sakuplja prilog, pa se u narodu odvajkada razlikuju gornja (tronoška) i donja (zajačka) sveća.

Gornju ili tronošku sveću izlivaju i prilažu meštani sela Korenita i Tršić, zajedno sa okolnim zaseocima u slivu Tronoške reke i Žeravije koji neposredno pripadaju manastirskoj parohiji. U tim selima svaka kuća poznaje red po kojem domaćini preuzimaju odgovornost za čuvanje kalupa, prikupljanje voska i organizovanje majstora koji će uoči praznika uobličiti novu voštanicu.

Donju ili zajačku sveću pripremaju stanovnici Zajače, Paskovca, Gornje Borine i susednih zaselaka smeštenih na severnim padinama Boranje i istočnim ograncima Gučeva, uključujući i delove Voćnjaka koji gravitiraju zajačkoj parohiji. Iako je Zajača u dvadesetom veku postala poznata po rudarstvu i topionici antimona, stara zemljoradnička i pčelarska tradicija njenih mahala sačuvala je zavet nepromenjenim, pa se u poslednjim decenijama donja sveća redovno okuplja i oprema kod crkve u Zajači pre polaska na put preko brda ka Tronoši.

Kako teče prikupljanje voska kroz sela i zanatsko izlivanje sveće od pedeset kilograma

Ciklus pripreme otvara se u drugoj polovini Velikog (Časnog) posta, najčešće od Blagovesti do Lazareve subote i Cveti. Odabrani ugledni domaćini polaze kroz sela sa torbama i spiskovima priložnika, obilazeći redom domaćinstva. Nekada je gotovo svaka veća seoska zadruga u Jadru držala košnice trmke ili vrškare, pa se prilog davao isključivo u kolutovima žutog, mirisnog prirodnog pčelinjeg voska; u savremenoj praksi pčelari daruju čist vosak, dok ostale porodice prilažu novac kojim odbor otkupljuje provereni domaći pčelinji vosak bez parafina i industrijskih primesa, jer samo čist vosak može da izdrži sopstvenu težinu od pedeset kilograma a da se leti ne iskrivi u čiraku.

Najsnažniju simboličku i obrednu kariku čitavog postupka čini pretapanje ostatka stare sveće u novu. Na kraju bogoslužbene godine, uoči izlivanja, iz manastirske crkve preuzima se neizgoreli donji deo prošlogodišnje sveće (obično težak desetak do petnaest kilograma). Taj voštani panj seče se i spušta u veliki kazan sa toplom vodom zajedno sa tek prikupljenim voskom. Na taj način nijedna ratarska sveća nikada ne izgori do kraja bez traga: u svakoj novoj voštanici fizički je rastopljen delić voska iz prethodnih godina i decenija, čime se materijalno spajaju pokolenja jadarskih ratara.

Samo oblikovanje sveće zahteva veliko strpljenje i veštinu iskusnih majstora. Za razliku od tankih sveća koje se umaču, stablo teško oko 50 kilograma i visoko oko 1,5 metara (prečnika u osnovi oko dvadeset centimetara, sa blagim sužavanjem ka vrhu) izrađuje se postepenim izlivanjem i ručnim oblaganjem zagrejanog, mekog voska oko čvrsto upredenog pamučnog ili konopljanog fitilja zategnutog na drvenom ramu ili u dvodelnom kalupu. Svaki sloj mora ravnomerno da se ohladi i zbije dlanovima i drvenim gladilicama kako u unutrašnjosti ne bi ostali vazdušni džepovi zbog kojih bi sveća pri gorenju kapala ili pucala.

Kada voštani stub dobije punu meru i glatku zlatnožutu površinu, pristupa se svečanom ukrašavanju. Od tanko razvaljanih listića beljenog i obojenog voska majstori modeluju reljefne krstove, klasove pšenice, grančice vinove loze sa grozdovima i prolećne cvetove, koji se toplim alatom pričvršćuju duž tela sveće, uz diskretne pozlaćene naglaske i vezivanje trobojnih pantljika i peškira koje daruju seoske domaćice.

Put preko brda i svečana litija na Veliki četvrtak od česme Jugovića u hram

Vrhunac običaja nastupa na Veliki četvrtak, dan ustanovljenja Svete tajne pričešća u Strasnoj sedmici. U prepodnevnim i ranim popodnevnim satima obe parohije ispraćaju svoje sveće ka Tronoši. Stariji meštani pamte vreme kada su mladići i domaćini naizmenično na ramenima, položene na drvena nosila obložena ćilimima, nosili teške voštanice pešice po desetak kilometara preko raskvašenih prolećnih puteva od Zajače, Paskovca i Tršića. I kada se na dužim deonicama do prilaza dolini koristi prevoz, završni prilaz kroz šumu do zbornog mesta uvek se prelazi pešice, sa svećama na rukama i ramenima darodavaca.

Obe povorke sastaju se u popodnevnim časovima ispred manastirskog imanja, kraj česme Devet Jugovića i kapele Svetog Pantelejmona. Tu sveštenici parohijskih crkava i manastirsko sveštenstvo dočekuju ratare, osveštavaju i blagosiljaju nove voštanice, nakon čega se formira svečana litija sa krstom, barjacima i ikonama. Uz pojanje tropara i zvonjavu manastirskih zvona, povorka ulazi kroz glavnu kapiju u portu i tri puta obilazi crkvu Vavedenja Presvete Bogorodice.

Po završetku ophoda, domaćini pažljivo unose obe sveće kroz zapadna vrata hrama i uspravljaju ih u dva masivna kovana gvozdena svećnjaka postavljena levo i desno ispred carskih dveri ikonostasa. Prvi put se obe ratarske sveće pale odmah na Veliki četvrtak tokom čitanja Dvanaest strasnih jevanđelja, a zatim gore na Veliki petak, na Vaskršnjem jutrenju i svakog narednog praznika i nedeljne liturgije tokom čitave godine — sve do idućeg Velikog četvrtka, kada njihovo mesto zauzima novi par voštanica.

Narodno predanje o hilandarskim monasima i etnološki okvir običaja

Kada meštani Korenite, Tršića i Zajače objašnjavaju kako je običaj nastao, u razgovoru se gotovo redovno prenosi staro narodno predanje o monasima sa Hilandara. Prema tom usmenom kazivanju, u doba osmanske vlasti u Tronošu su dolazili svetogorski kaluđeri metočani koji su po Podrinju prikupljali milostinju i poučavali narod; videvši da raštrkana i siromašna sela usled nameta i ratnih nevolja ne mogu pojedinačno da snabdevaju hram voskom tokom cele godine, hilandarski monasi su im pokazali kako da po svetogorskom uzoru udruže čist vosak iz svih kuća i izliju velike saborske voštanice koje će neprestano bdeti pred oltarom.

Druga lokalna verzija predanja vezuje početak izlivanja za zavet dat posle teških gradonosnih oluja i gladnih godina u osamnaestom veku, u vreme kada su iguman Metodije i docnije arhimandrit Stefan Jovanović obnavljali duhovni i privredni život Jadra. Etnološka literatura jasno razgraničava ova usmena predanja od pisanih dokaza: u manastirskim knjigama, usled višestrukog paljenja tronoške riznice 1804–1813. i 1941. godine, nije ostala zapisana godina prvog izlivanja sveća, ali uporedna istraživanja Etnografskog muzeja u Beogradu potvrđuju da ratarske sveće u Tronoši čuvaju arhaični sloj kolektivne agrarne zavetne prakse kakav je u ostalim krajevima Srbije uglavnom iščezao već krajem devetnaestog veka.

Prenos znanja unutar jadarskih sela odvija se neposredno iz ruke u ruku: mlađi domaćini i dečaci iz Korenite, Tršića, Zajače i Paskovca od ranih godina prate sakupljače priloga, uče da prepoznaju čistoću pčelinjeg voska po mirisu i prelomu, pridržavaju zategnuti fitilj i posmatraju kako stariji majstori izvlače voštane klasove i vinovu lozu. Time ratarska sveća spaja tri ravni nasleđa — nematerijalno umeće obrade voska, parohijsko zajedništvo sela i arhitektonski prostor tronoškog hrama u kom voštanice gore od jednog do drugog Vaskrsa.