Nekropola stećaka Mramorje u Rastištu

Gde se u Rastištu nalaze dve odvojene celine — Uroševine i Gajevi

Selo Rastište zauzima prostranu krašku i šumovitu uvalu na krajnjem zapadu Nacionalnog parka Tara, visoko iznad strmih krečnjačkih odseka kanjona Drine i akumulacije Perućačkog jezera, na neposrednom dodiru sa prostorom Osata i Nacionalnog parka Drina na suprotnoj obali u Bosni i Hercegovini. Do središta sela vodi uzak lokalni put koji iz Perućca prolazi pored brane hidroelektrane, prati obalu jezera do ušća rečice Dervente, a zatim kroz dramatičnu klisuru Dervente sa kratkim tunelima probijenim u živoj steni izlazi u planinsku dolinu na rastojanju od oko deset kilometara od Perućca, odnosno dvadeset tri kilometra od Bajine Bašte.

Za razliku od zbijenih ravničarskih grobalja sabranih na jednoj parceli, Mramorje u Rastištu čine dve prostorno razdvojene srednjovekovne celine udaljene jedna od druge oko 500 metara vazdušne linije, postavljene na blagim travnatim glavicama u središnjem delu sela nedaleko od seoskog potoka i hrama Pokrova Presvete Bogorodice. Prva celina nosi toponim Uroševine (u stručnoj literaturi beležena i kao Mramorje na Uroševinama), dok se druga, istočnije položena celina naziva Gajevi.

Posebnu naučnu vrednost Rastištu daje činjenica da su u samom selu, na potesu Potok nedaleko od grobalja, pronađeni autentični srednjovekovni majdani kamena u kojima se još prepoznaju tragovi klinova za odvajanje krečnjačkih blokova iz matične stene. Blizina kamenoloma pokazuje da spomenici nisu dovoženi iz udaljenih dolina, već su ih putujuće ili domaće klesarske družine tesale na licu mesta i drvenim saonicama prevlačile do grobnih humki lokalnih stočarskih i vlastelinskih rodova tokom XIV i XV veka.

Broj spomenika, klesarski oblici i reljefni znaci na obe lokacije

Na uzvišenju Uroševine konzervirana su 33 nadgrobna spomenika (u ranijim evidencijama pre uređenja sa odlomljenim komadima pominjano je do 35 obeležja), gusto složena u pravilne redove orijentacije zapad–istok na otvorenom travnatom proplanku. Ovim delom nekropole vizuelno gospodare skladno klesani sljemenjaci sa postoljem i oštrim dvovodnim krovom koji podseća na srednjovekovni sarkofag, uz masivne pravougaone ploče i nekoliko sanduka. Izrada ivica i zabata na Uroševinama svedoči o veoma sigurnoj klesarskoj ruci.

Druga celina, Gajevi, obuhvata 35 stećaka (između 35 i 38 prema starijim terenskim popisima), raspoređenih na pitomoj kosi delimično oivičenoj belogoričnim drvećem. Na Gajevima preovlađuju široke horizontalne ploče i niži sanduci (sa postoljem i bez njega), dok su visoki sljemenjaci zastupljeni pojedinačno. Sabrani zajedno, Uroševine i Gajevi čuvaju oko 70 monolitnih krečnjačkih spomenika, čime Rastište predstavlja drugu po veličini i očuvanosti srednjovekovnu nekropolu u srpskom delu Podrinja.

Iako ni u Rastištu, kao ni u Perućcu, nema uklesanih ćiriličnih epitafa, ikonografski repertoar ukrasa ovde je znatno zastupljeniji i raznovrsniji. Na gornjim i čeonim površinama sedam spomenika na Uroševinama i nekoliko ploča na Gajevima u plitkom reljefu izvedeni su luk sa zapetom strelom, isukani jednoručni i dvoručni mačevi, polumesec, kružni venci (jabuke) i stilizovani krstovi, uključujući karakterističan motiv udvojenog krsta čiji se kraci završavaju kružnim proširenjima. U simbolici hrišćanskog srednjeg veka u Podrinju luk i mač označavali su status slobodnog ratnika ili starešine baštine, dok su krst i nebeski znaci upućivali na vaskrsenje i večni pokoj.

Konzervatorska zaštita 2011–2012. i upis u UNESCO dobro 2016. godine

Planinski snegovi, temperaturni prelazi i korenje drveća tokom vekova su nagnuli ili prekrili zemljom znatan deo spomenika u Rastištu. U okviru pripreme međunarodnog nominacionog dosijea, stručnjaci Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Beograda izveli su tokom 2011. i 2012. godine celovito arheološko rekognosciranje, čišćenje i konzervaciju na Uroševinama i Gajevima. Kameni monoliti očišćeni su od mahovine i lišajeva neinvazivnim biocidnim postupcima kako se ne bi oštetili plitki reljefi mačeva i krstova, vraćeni su u vodoravan položaj na drenažnim posteljicama od tucanika i jasno obeleženi na terenu.

Na zasedanju Komiteta za svetsku baštinu UNESCO-a u julu 2016. godine obe celine u Rastištu upisane su na Listu svetske baštine pod zajedničkom oznakom 1504-030 (Mramorje, Rastište), kao deo međudržavnog serijskog dobra od 28 nekropola u Bosni i Hercegovini, Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj. Zajedno sa Mramorjem u Perućcu (1504-029), Rastište dokazuje da se kultura stećaka u punom obimu razvijala i na desnoj obali srednje Drine, u dubokim planinskim župama Tare.

Veza Rastišta sa Predovim krstom, Pančićevom omorikom i Perućcem

Za razliku od kratkog zadržavanja uz regionalni put u Perućcu, odlazak u Rastište uvek je i ulazak u najtiši zapadni sektor Nacionalnog parka Tara. Iznad sela prema grebenu Zvijezde i lokalitetu Predov krst uzdižu se mešovite šume bukve, jele i smrče, kao i strma krečnjačka staništa endemične Pančićeve omorike nad samim kanjonom Drine, dok se preko južnih prevoja planinski putevi povezuju sa kotlinom Zaovina.

Čitaocima koji žele pouzdan redosled stanica između rečne terase i planinske uvale, sa naznačenim kilometražama i kraćom varijantom, namenjen je posebni vodič Izlet: Perućac i Rastište, dok uporedni pregled svih značajnih srednjovekovnih grobalja u rečnom slivu donosi stranica Stećci u Podrinju.