Muzej Jadra u Loznici

Kako je 14. septembra 1987. osnovan muzej u zdanju „Stare apoteke”

Iako su starine Jadra prikupljane decenijama ranije u okvirima Vukovog doma kulture i školskih zbirki, Loznica je svoj stalni zavičajni muzej dobila u godini velikog nacionalnog jubileja — obeležavanja 200 godina od rođenja Vuka Stefanovića Karadžića (1787–1987). Muzej Jadra svečano je otvoren 14. septembra 1987. godine i poveren na upravljanje Centru za kulturu „Vuk Karadžić” u Loznici, koji se istovremeno stara i o znamenitim mestima u Tršiću i Tekerišu.

Za dom muzeja odabrana je jedna od najlepših građanskih kuća stare Loznice, poznata pod imenom „Stara apoteka” u Pašićevoj ulici, na samom rubu nekadašnjeg ustaničkog lozničkog Šanca. Podignuta na samom početku dvadesetog veka za potrebe prve savremene gradske apoteke u Loznici, spratna ugaona zgrada odlikuje se skladnom akademskom fasadom sa neorenesansnom plastikom oko prozora, ugaonim naglaskom i kovanim balkonom, zbog čega je i sama zaštićena kao nepokretno kulturno dobro — spomenik kulture.

Sama kuća svedoči o preobražaju pogranične kasabe u uređenu varoš Kraljevine Srbije na prelazu iz devetnaestog u dvadeseti vek, kada u Loznicu stižu prvi školovani lekari, apotekari, inženjeri i profesori gimnazije. Zdanje je preživelo teška artiljerijska razaranja varoši u avgustu 1914. godine i ratne nepogode četrdesetih godina, a prilikom adaptacije u muzej osamdesetih godina pažljivo su sačuvani visoki saloni na spratu, drveno stepenište, ulazni portal i ulična silueta prema Pašićevoj ulici i obližnjem koritu Štire.

Šta govore arheološki nalazi iz Paulja i etnološka zbirka seoskog Jadra

Stalna postavka na spratu zdanja vodi posetioca hronološki od najstarijih tragova čoveka na terasama Drine i Jadra. Arheološka zbirka otvara se neolitskim keramičkim posudama i kamenim glačanim sekirama starčevačke i vinčanske kulture, a vrhunac dostiže bogatim nalazima iz bronzanog i gvozdenog doba — pre svega nakitom, iglama, grivnama, kopljima i urnama sa čuvene praistorijske nekropole pod humkama Paulje u selu Brezjaku, istraživane u saradnji sa Narodnim muzejom u Beogradu. Antički i srednjovekovni sloj zastupljeni su rimskim novcem, fibulama i opekom sa drinskog druma, kao i nalazima sa utvrđenja Vidin grad na Vidojevici i Koviljkin grad iznad Banje Koviljače.

Nalazi sa lokaliteta Paulje u dolini Jadra (datovani u srednje i pozno bronzano doba, od oko 1500. do 1000. godine pre nove ere) imaju izuzetan naučni značaj za čitavo srednje i donje Podrinje: masivne bronzane narukvice, dugmad, dvodelne fibule, ogrlice od ćilibara i keramičke žare u kojima su polagani spaljeni ostaci pokojnika pod zemljanim tumulima pokazuju da je dolina Jadra još u praistoriji bila važna saobraćajna i metalurška spona između Panonije i planinskog zaleđa Drine.

Etnološka zbirka verno prikazuje svakodnevicu jadarskog i rađevskog sela u devetnaestom i prvoj polovini dvadesetog veka. U njoj su izloženi inventar stare kuće brvnare sa otvorenim ognjištem, verigama i drvenim posuđem, tkalački razboji, preslice, bogato vezene ženske i muške narodne nošnje Jadra, grnčarski i kačarski zanatski alati, muzički instrumenti (gusle, dvojnice, frula), kao i predmeti vezani za žive duhovne običaje lozničkog kraja — izlivanje ratarskih sveća u Tronoši i paljenje petrovdanskih lila.

Boj na Loznici 1810, ratna 1914. godina i građanski salon stare varoši

Najobimniji deo postavke pripada istorijskoj zbirci posvećenoj ulogama koje je Loznica sa Jadrom imala kao granična kapija Srbije na Drini. Posebna celina obrađuje Prvi srpski ustanak i znameniti Boj na Loznici u oktobru 1810. godine, kada je jadarski vojvoda Anta Bogićević dvanaest dana branio zemljani loznički Šanac od višestruko brojnije osmanske vojske iz Bosne sve do dolaska Karađorđa i konačne pobede na Tičaru; u vitrinama se čuvaju kremenjače, kubure, jatagani, sablje i karte utvrđenog šanca.

Drugi snažan akcenat stavljen je na Prvi svetski rat i 1914. godinu — prve pogranične okršaje na Drini u avgustu, Cersku bitku, rovovske borbe na Gučevu i stradanje civilnog stanovništva Jadra, uz originalna vojnička odlikovanja, oružje, šlemove i ratne fotografije. Uporedo sa vojnom istorijom, muzej čuva i lice mirnodopske građanske Loznice s kraja devetnaestog i iz prve polovine dvadesetog veka: esnafska pisma, trgovački i građanski nameštaj, stare apotekarske stojnice i vage iz same „Stare apoteke”, razvoj školstva, štamparstva i železnice u Podrinju, kao i potresnu građu o Drugom svetskom ratu u Jadru i streljanju civila u Dragincu u oktobru 1941. godine.

Istraživački rad i veza sa ostalim ustanovama u centru Loznice

U prizemlju „Stare apoteke” uređen je galerijski prostor za tematske arheološke, istorijske i etnološke izložbe, stručne promocije i pedagoške radionice sa učenicima lozničkih škola, dok kustoski tim Muzeja Jadra izdaje i stručne publikacije posvećene lokalnoj prošlosti donjeg Podrinja.

Posebnu zaslugu stručnjaci Muzeja Jadra i Centra za kulturu „Vuk Karadžić” imaju na polju zaštite živog nasleđa: upravo su njihova terenska etnološka istraživanja po pedeset četiri naseljena mesta Grada Loznice poslužila kao temelj za upis tri elementa iz ovog kraja — Vukovog sabora (br. 12), ratarskih sveća (br. 13) i lilanja (br. 42) — u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije, kao i za izradu zvaničnog heraldičkog obrazloženja simbola Grada Loznice iz 2018. godine.

Zahvaljujući položaju u samom središtu grada, poseta Muzeju Jadra lako se spaja u kratku pešačku celinu sa obilaskom crkve Pokrova Presvete Bogorodice na starom Šancu, Vukovog doma kulture iz 1937. godine i Stalne postavke slika Miće Popovića i Vere Božičković Popović u obližnjoj pešačkoj ulici Jovana Cvijića.