Krupanj i Mačkov kamen: kroz Rađevinu do grebena Jagodnje

Kako su povezani kotlina Krupnja, greben Jagodnje i dolina Drine?

Varoš Krupanj (prema Popisu 2022. godine 4.134 stanovnika u gradskom naselju i 14.399 u Opštini Krupanj) leži u dubokoj lepezastoj kotlini Rađevine, na mestu gde se četiri brze planinske rečice — Bogoštica, Čađavica, Kržava i Brštica — sustiču i formiraju reku Likodru, pritoku Jadra. Sa zapada i jugozapada tu kotlinu od same matice Drine dele šumoviti masivi Boranje i Jagodnje, čiji najviši prevoji čine vododelnicu između sliva Jadra na severoistoku i kratkih strmih pritoka Drine prema Malom Zvorniku i Ljuboviji.

Zbog takvog reljefa izlet se prirodno deli na dve sasvim različite celine bez dugih vožnji: donju varoško-etnografsku u samom Krupnju i gornju planinsko-memorijalnu na koti od 923 metra nadmorske visine. Važno je ne mešati dve spomen-kosturnice posvećene istim borbama iz septembra 1914. godine — jedna se nalazi u kripti velike crkve u samom središtu Krupnja, dok druga stoji četrnaest kilometara južnije na samom planinskom bojištu Mačkovog kamena.

Prve dve stanice: Spomen-crkva u Krupnju i etno-kompleks Dobri potok

Obilazak u središtu Krupnja otvara Spomen-crkva Vaznesenja Gospodnjeg, podignuta 1932. godine u srpsko-vizantijskom stilu prema projektu arhitekte Momira Korunovića. U prostranoj podzemnoj kripti hrama uređena je spomen-kosturnica ratnicima palim na Mačkovom kamenu i u odbrani Rađevine 1914. godine, dopunjena dokumentarnom izložbom fotografija Arčibalda Rajsa i Riste Marjanovića, dok ikonostas u naosu nosi radove slikara Živorada Nastasijevića. Šetnja varoškim ulicama oko Doma kulture i kejeva nad Bogošticom i Čađavicom pokazuje i savremeno lice grada obnovljeno nakon razornih bujičnih poplava i klizišta iz maja 2014. godine (poplave 2014. u Krupnju), kada su korita rečica ojačana novim kamenim obaloutvrdama i mostovima.

Sa severnog izlaza iz centra za svega nekoliko minuta vožnje (ili dvadesetak minuta šetnje, 1,5 km) stiže se u tihi amfiteatar muzejsko-crkvenog parka Dobri potok. Središte celine čini niska jednobrodna crkva Uspenja Presvete Bogorodice sa dubokim drvenim trijemom, čije postojanje beleže već osmanski defteri iz 1528. godine, okružena starim seoskim grobljem sa vajatima za daće („sobrašicama”) i kamenim nadgrobnim belezima. U okolnim drvenim zgradama tradicionalne rađevske arhitekture postavljene su etnografska, zanatska, pčelarska i prirodnjačka zbirka sliva Drine i Jadra, u stenovitim usecima uređene su male podzemne kapele Svetog Prokopija i Svete Petke, a čitav prostor je poznat i po negovanju običaja paljenja petrovdanskih lila (lilanje u Podrinju).

Treća i četvrta stanica: drumom uz Jagodnju i šetnja do kote 923 m

Iz centra Krupnja ka Mačkovom kamenu vodi regionalni asfaltirani put IIA reda u pravcu Ljubovije. Iako vazdušna linija do vrha iznosi nepuna osam kilometara, saobraćajnica se u dužini od oko 14 kilometara postepeno penje uz obronke Jagodnje, savladavajući preko šest stotina metara visinske razlike kroz mešovite bukove i četinarske šume i planinske zaseoke. Na samom prevoju u zoni tromeđe opština Krupanj, Ljubovija i Mali Zvornik nalazi se prostrano proširenje za parkiranje automobila.

Od parkinga se ne ulazi vozilom na memorijalni vrh, već se nastavlja pešice blago nagnutom, širokom stazom dugom oko 500 metara kroz pojas smrče i belog bora i preko prostranog travnatog proplanka. Na samom temenu kote 923 m stoji Spomen-kosturnica na Mačkovom kamenu, građena od 1928. do 1932. godine od masivnih kvadera sive granitne stene, takođe po projektu Momira Korunovića i uz učešće vajara Šime Roksandića, sa zvonikom i krstom na vrhu i kamenom ogradom čije stubove krase stilizovani srpski vojnički šlemovi povezani teškim gvozdenim lancima.

Na ovom tesnom grebenu sredinom septembra 1914. godine, u najžešćoj etapi Bitke na Drini, položaj je više puta u toku istog dana prelazio iz ruke u ruku u borbama prsa u prsa između jedinica srpske Drinske i Dunavske divizije i austrougarskih brdskih brigada. U mirnodopskom pejzažu taj isti proplanak je mesto tišine i dalekog pogleda prema modrim kosama Boranje na severozapadu, klisuri Drine na zapadu i Sokolskim planinama na jugu, dok krajem juna odnosno početkom jula livade ispod spomenika okupljaju kosače i višebojce tradicionalnog narodnog sabora Dani međaša.

Planinarska staza iz Krupnja, kraća varijanta i okolni izleti u Rađevini

Osim asfaltiranog puta od četrnaest kilometara, Krupanj i vrh Jagodnje povezuje i obeležena planinarska pešačka trasa duga oko 11,5 kilometara u jednom pravcu, namenjena isključivo iskusnijim rekreativcima sa celodnevnim vremenom. Staza napušta kotlinu Krupnja preko šumovitih kosa, prolazi kroz više proplanaka i bukovih šuma i savladava preko 640 metara ukupnog uspona, za šta je u jednom smeru potrebno tri do četiri sata hoda. Pošto povratak pešice udvostručuje kilometražu na više od dvadeset dva kilometra, planinari ovu deonicu najčešće izvode jednosmerno uz organizovan prevoz sa prevoja Mačkovog kamena.

Za veliku većinu putnika najpraktičnija je proverena kraća varijanta koja spaja kulturno nasleđe i planinski vazduh sa minimalnim naporom: lagani obilazak Spomen-crkve u centru Krupnja, šetnja dvorištem crkve brvnare i muzejskih vajata u Dobrom potoku, a zatim vožnja automobilom do samog prevoja na Jagodnji, odakle desetominutna ravna šetnja kroz borovu šumu izvodi pravo pred Spomen-kosturnicu na koti 923 m. Ukoliko u Rađevini boravite duže, severno od Krupnja prema Loznici i Koreniti (oko 8 km putem ka Stolici i Brštici) nalaze se i nekadašnji rudarsko-istorijski lokalitet Stolice i srednjovekovni ostaci utvrđenja Soko i Bogoštice u širem zaleđu Jadra.