Bitka na Drini 1914: Gučevo, Jagodnja i Mačkov kamen

Kako se jesenja Bitka na Drini hronološki i prostorno razlikuje od Cerske bitke

U popularnom pamćenju borbe u severozapadnoj Srbiji iz 1914. godine ponekad se spajaju u jednu sliku, ali vojna istoriografija jasno razdvaja tri uzastopne kampanje te prve ratne godine. Prva austrougarska invazija okončana je manevarskom Cerskom bitkom (15–24. avgusta 1914) na grebenu planine Cer, Iverku i u dolini Jadra oko Tekeriša, nakon čega su trupe Balkanske vojske pod komandom feldcojgmajstera Oskara Poćoreka odbačene preko Drine i Save. Treća operacija bila je Kolubarska bitka u drugoj polovini novembra i decembru 1914. Između ta dva čuvena sukoba odigrala se duga, poziciona i po obostranim gubicima izuzetno teška Bitka na Drini.

Neposredni uvod u septembarske borbe bila je saveznička molba ruske Vrhovne komande da Srbija ofanzivom preko Save veže austrougarske korpuse i spreči njihovo prebacivanje u Galiciju. Srpska Prva armija prešla je 6. septembra 1914. u Srem, ali je Oskar Poćorek, popunivši proređene jedinice 5. i 6. austrougarske armije svežim ljudstvom i teškom brdskom artiljerijom, već u noći između 7. i 8. septembra 1914. pokrenuo novu opštu ofanzivu preko Drine i donje Save.

Dok je austrougarska 5. armija generala Liborijusa fon Franka forsirala donju Drinu i ušću u Savu — gde su je u ravničarskim baruštinama Mačve kod Crne Bare, Ravnja i Noćaja („Noćno polje”) u ogorčenim borbama zadržale srpska Druga armija vojvode Stepe Stepanovića i delovi Treće armije — glavnina Poćorekove 6. armije (15. i 16. korpus) prešla je srednju Drinu između Zvornika, Malog Zvornika i Ljubovije sa ciljem da preko Podrinjskih planina prodre u dolinu Jadra, zauzme Krupanj i Valjevo i sa boka opkoli glavninu srpske vojske.

Prostorni luk fronta: zašto su Gučevo, Boranja, Jagodnja i Sokolska planina bile ključ odbrane

Čim se napusti uzani pojas desne obale Drine između Banje Koviljače i Ljubovije, teren se naglo uzdiže u neprekinuti šumoviti venac četiri planine: na severozapadu stoji Gučevo (779 m) iznad Banje Koviljače i Loznice, jugoistočno se nastavlja Boranja (856 m), na nju se nadovezuje Jagodnja sa vrhom Mačkov kamen (923 m) iznad Krupnja, a dalje ka jugoistoku i Azbukovici dižu se Sokolska planina i Medvednik. Onaj ko drži temena tog planinskog venca kontroliše sve silaze u Rađevinu, dolinu Jadra i putne pravce prema Valjevu.

Suočena sa prodorom nadmoćne austrougarske 6. armije preko srednje Drine 8. septembra, srpska Vrhovna komanda na čelu sa vojvodom Radomirom Putnikom opozvala je Prvu armiju generala Petra Bojovića iz Srema i usiljenim marševima uputila je preko Valjeva i Pecke u pomoć iscrpljenoj Trećoj armiji generala Pavla Jurišića Šturma, koja je pod neprekidnom vatrom branila prilaze Loznici i Krupnju.

Upravo na grebenima Gučeva, Boranje, Košutnje stope i Jagodnje sudarile su se sredinom septembra dve vojske u punom zamahu. Front dug više od stotinu kilometara — od močvarne Mačve na severu, preko drinskih kosa do Višegrada i gornjeg Podrinja gde je sadejstvovala Užička vojska sa crnogorskom Sandžačkom vojskom — zaledio se u nizu juriša, protivjuriša i rovovskih položaja.

Pedeset pet dana u rovovima na Gučevu: „Bitka iznad oblaka” i Eminove vode

Severno krilo planinskog fronta oslonilo se na Gučevo, šesnaest kilometara dug šumoviti greben koji se strmo spušta ka Drini i Banji Koviljači. Borbe na Gučevu otpočele su 8. septembra 1914. godine i trajale su neprekidno 55 dana, sve do početka novembra, ušavši u istoriju Prvog svetskog rata kao jedna od najranijih dugotrajnih rovovskih operacija u Evropi i kao „Bitka iznad oblaka”, budući da su niski jesenji oblaci i magle iz doline Drine danima obavijali streljačke zaklone na vrhu planine.

Trupe srpskog Drinskog odreda i Kombinovane divizije Treće armije uspele su sredinom septembra da zadrže delove grebena oko Crnog vrha i Kulišta, dok su austrougarske jedinice 13. korpusa držale susedne kose uz snažnu artiljerijsku podršku dalekometnih baterija postavljenih na levoj obali Drine u Bosni. Najžešći okršaji vodili su se na prevoju Eminove vode i susednoj koti 708, koja je zbog svakodnevnog artiljerijskog preoravanja, ogoljene i spaljene bukove šume i ogromnog broja poginulih među vojnicima obeju strana prozvana „Kota smrti”.

Na pojedinim odsecima Eminovih voda i Kulišta srpski i austrougarski rovovi približili su se na svega sedam do petnaest metara udaljenosti. Ta blizina imala je neobičnu taktičku posledicu: moćna austrougarska haubička artiljerija sa bosanske obale često nije smela da tuče prvu srpsku liniju kako ne bi pogodila sopstvenu pešadiju. Borba se stoga vodila ručnim bombama, noćnim prepadima bajonetima i podzemnim minskim ratom u kom su inženjerci obeju vojski kopali potkope ispod neprijateljskih rovova i dizali ih u vazduh dinamitom, trpeći istovremeno jesenje kiše, ranu susnežicu i nestašicu šinjela i municije.

Četvorodnevni sudar na Mačkovom kamenu i Jagodnji (19–22. septembar 1914)

Dok je Gučevo prelazilo u rovovsku opsadu, kulminacija čitave Bitke na Drini odigrala se petnaestak kilometara jugoistočnije, na planini Jagodnji, na tromeđi krupanskog, ljubovijskog i malozvorničkog kraja. Pristigla srpska Prva armija generala Petra Bojovića (Dunavska divizija I i II poziva i Moravska divizija II poziva) prešla je 14. septembra u silovit protivnapad iz doline Likodre uz padine Sokolske planine i Jagodnje, potiskujući austrougarski 16. korpus ka Drini. Težište sudara suzilo se na talasasti proplanak na vrhu Jagodnje — Mačkov kamen (kota 923) — eliptičnu zaravan okruženu gustom četinarskom i bukovom šumom, dugu svega nekoliko stotina metara.

Tokom četiri dana i noći, od 19. do 22. septembra 1914. godine, Mačkov kamen postao je najkrvavije bojište srpskog ratišta u Prvom svetskom ratu. Austrougarski 15. i 16. korpus zasipali su uzani proplanak uraganskom vatrom brdskih haubica i mitraljeza, dok su se pešadijski pukovi obeju strana smenjivali u jurišima na bajonet i kundak bez predaha za ukopavanje ili izvlačenje ranjenika. Sam vrh prelazio je iz ruke u ruku više puta u toku jednog dana; komandant 4. prekobrojnog puka potpukovnik Dušan Purić poginuo je predvodeći svoje vojnike u jurišu uz reči da se položaj ne sme napustiti.

Gubici u uskom pojasu Jagodnje i Košutnje stope dostigli su razmere retke i za evropska bojišta tog doba. Na austrougarskoj strani u septembarskim borbama na Jagodnji izbačeno je iz stroja oko trideset hiljada vojnika (sa više hiljada poginulih ostavljenih na samom proplanku), dok je srpska vojska izgubila preko jedanaest hiljada boraca izbačenih iz stroja i čak više od 115 oficira — gotovo čitav komandni kadar pojedinih pukova i bataljona. U kritičnom trenutku borbe 20. septembra, dok je sa rezervnim bataljonom uskakao u proređeni streljački stroj, teško je ranjen i kraljević Đorđe Karađorđević, a u poljskom previjalištu pod Jagodnjom o hiljadama ranjenika brinula je slikarka i dobrovoljna bolničarka Nadežda Petrović.

Pred zoru 22. septembra 1914., kada su srpske poljske baterije ostale gotovo bez ijedne granate, a pukovi spali na trećinu brojnog stanja, komanda Prve armije naredila je plansko povlačenje sa samog temena Mačkovog kamena na nekoliko kilometara istočnije grebene Šančeva i Pecke. Ipak, austrougarski 16. korpus bio je toliko iskrvavljen u četvorodnevnoj klanici da više nije imao snage da eksploatiše zauzimanje kote niti da probije put u unutrašnjost Rađevine.

Oktobarski rovovi, nestašica municije i međuratne spomen-kosturnice

Nakon sloma obostranih ofanzivnih pokušaja krajem septembra, čitavo Podrinje od ravne Mačve kod Ravnja preko Gučeva, Boranje i Jagodnje do Sokolske planine utonulo je tokom oktobra 1914. u hladno rovovsko ratovanje. Iscrpljene srpske divizije držale su planinske prevoje pod stalnim pljuskovima i ranim snegom, ali se krajem oktobra pojavio presudan strateški problem: skladišta srpske artiljerije ostala su bez haubičkih i poljskih šrapnela francuske proizvodnje, dok je austrougarska vojska železnicom kroz Bosnu i Srem redovno dopremala sveže divizije i stotine vagona municije.

Kada je Poćorek 6. novembra 1914. pokrenuo opšti treći udar nadmoćnom artiljerijom duž celog drinskog fronta, vojvoda Radomir Putnik i novopostavljeni komandant Prve armije general Živojin Mišić doneli su odluku o planskom napuštanju podrinjskih grebena, Loznice, Krupnja i Valjeva radi skraćivanja fronta i prihvatanja odsudne bitke u basenu Kolubare i na Suvoboru — gde će u decembru 1914, po prispeću savezničke municije, austrougarska Balkanska vojska doživeti potpuni slom. Iako završena taktičkim povlačenjem srpskih armija, dvomesečna Bitka na Drini slomila je udarnu oštricu Poćorekovih korpusa i kupila dragoceno vreme za pripremu kolubarskog preokreta.

Sećanje na poginule vojnike obeju zaraćenih strana uobličeno je krajem dvadesetih godina XX veka u izuzetnim memorijalnim zdanjima. Na Crnom vrhu Gučeva je 1929. godine dovršena šesnaest metara visoka kamena piramida Spomen-kosturnice na Gučevu (rad vajara i inženjera Gojka Todića i V. Teodorovića), u čiju su kriptu položeni posmrtni ostaci oko četiri hiljade srpskih i austrougarskih vojnika prikupljenih sa planinskih rovova (uključujući pripadnike 53. zagrebačkog puka). Na vrhu Jagodnje podignuta je od 1929. do 1931. kružna kamena Spomen-kosturnica na Mačkovom kamenu po projektu arhitekte Momira Korunovića, koji je istovremeno u centru Krupnja projektovao i Spomen-crkvu Svetog Vaznesenja Gospodnjeg sa kosturnicom ranjenika preminulih u krupanskim bolnicama 1914. godine.